Konferenca Studentore


Konferenca e I Kombëtare Studentore


“Young European Leadership”

17 Qershor 2016

Ishte kjo tema e Konferencës I Kombëtare Studentore e Akademisë Profesionale të Biznesit e cila solli së bashku mbi 30 të rinj nga universitete të ndryshme publike dhe private nga Shqipëria dhe Kosova si: Universiteti “Haxhi Zeka”, Kosovë, Universiteti i Tiranës, Universiteti Bujqësor i Tiranës, etj. Siparin e kësaj konference e çeli Rektori i Akademisë Profesionale të Biznesit Prof. Dr. Irakli Koçollari, i cili u uroi mirëseardhjen studentëve dhe përgëzoi për këtë iniciativë në fushën e kërkimit. Pjesë e panelit ishin edhe Dr(c) Xhensila Pine dhe Dr(c) Enis Fita, të cilët përshëndetën dhe ndoqën me shumë vëmendje prezantimet e studentëve.

Axhenda e konferencës vazhdoi me prezantimet e para dhe më pas studentët patën mundësin e njohjes dhe diskutimit në coffee brake-un e ofruar nga organizatorët. Më pas konferenca vazhdoi sipas axhendës së parashikuar, ku u prezantuan edhe shumë punime të tjera interesante, shoqëruar këto edhe nga shumë pyetje e diskutime. Kjo konferencë e suksesshme u mbyll me shpërndarjen e certifikatave nga Dekani i Fakultetit të Drejtësisë Prof. As. Dr. Simon Gega, moment ky i shoqëruar nga shumë buzëqeshje, duartrokitje si dhe fotografi.

Akademia Profesionale e Biznesit falënderon Qeverinë Studentore për këtë organizim si dhe shpreh mbështetjen e saj të plotë për aktivitete dhe nisma të tilla në vazhdimësi.

Disa nga punimet e Konferencës I Kombëtare Studentore janë si mposhtë:

Bruno Ferra - Pre-crisis case study of Albanian economy interpretation and the suitable solution.

Title: Pre-crisis case study of Albanian economy interpretation and the suitable solution.

Bruno Ferra

 Professional Business Academy, Tirane, Albania

Email: bferra7@gmail.com

Abstract

The actual economic situation in the middle-income country, Albania, is in the focus of national reforms and the international discussions. Although the democratic institutions in the Republic of Albania continue to gain strength, their performance remains inadequate, and over-all lacking in legislation enforcement which critically challenges the rules and laws of Albanian governance. Significantly after the change of government parties the economic ratio was slightly improved, although the economic crisis that the previous former governing party left. Albania public debt was 9,623 million dollars, has increased 570 million since 2013. According to the last data point published, Albania per capital debt in 2014 was 3,310 dollars per inhabitant. In 2013 it was 3,093 dollars, afterwards rising by 217 dollars, and if we again check 2004 we can see that then the debt per person was 1,365 dollars. Still in the last years in GDP terms Albania has increased by 2% compared to the last year.

In this article we want to explore the eminent crisis; the myths and the truths about the crisis; the behavior of the government, of the European Union and lastly how the private business can be a key role factor towards stabilizing the economy and decreasing the crisis ratio of unemployment. The govern should be lending a hand to the private section by leaving them free arbitration and helping fiscal policies.

Key words: Economic Crisis, Private Business, GDP, Govern, Unemployment.

 

  1. Introduction

1.1 The transition country of Albania and the main challenges.

The actual economic situation in the middle-income country, Albania, is in the focus of national reforms and the international discussions. Although the democratic institutions in the Republic of Albania continue to gain strength, their performance remains inadequate, and over-all lacking in legislation enforcement which critically challenges the rules and laws of Albanian governance. Moreover, there has been a growing popular distrust of public authorities in general and pessimism regarding the ability of political leaders to cope the country most severe problems. Whereas civil society benefits from a strengthened legislative framework, it still lacks to some extent indigenous movements and public commitment. Local non-governmental organizations (NGO’s) have been shaped primarily by the international community and their ongoing foreign funding has hindered them from carrying out comprehensive and long term programs. Therefore, despite that increasing contributions of NGO’s to policy making, Albanian civil society as whole is not yet able to balance and monitor government power independently and effectively.

The corruption is also a core element that still amplifies the difficulty of the future economic crisis in Albania. We can see it in civil society, government and public administration. But the core analyze of it requires a depth research study case. In this article we will mention it only as an element of the eminent economic crisis. Guaranteed by the 1998 Constitution, freedom of expression press freedom, and access to public information are regularly challenged by political parties. During the period covered by this article, critical media still is faced to direct or indirect forms of intimidation and retaliation. Media outlets, especially print media, are polarized between the two main political factions, and reporting is viewed as unfair, biased, and having questionable sources. Moreover, the Albanian media’s critical financial situation makes it vulnerable to corruption and influence from political and business interests.

Despite solid constitutional and legal provisions, transparency and public input in legislative process have progressed only modestly. Governance and public administration continue to struggle with inefficiency, partisanship, and subsequent poor public confidence. However, the national pressure may play a role in the government accountability. The 1998 Constitution further reinforced the principle of separation of the legislative, executive, and judicial powers, and the mechanisms have been implemented to ensure respect of this principle. Although, the undue the elongation of court proceeding and the problematic enforcement of civil judgments remain key problems in Albania judicial system and as so it goes in the cramp that has been created now from a long time.

In spite of a growing and formal denunciation of corruption in Albania, citizens’ tolerance and practice of corruption is still high. The respondents to a survey done in 2015 ranked corruption first among the socioeconomic problems faced by the country, before political instability and unemployment.[1] However the government continues to strengthen the legal anticorruption framework and has ratified relevant international agreements, it acknowledges that implementing and enforcing legislation remain a challenge. In the reforms of 2015, several high-ranking officials were arrested for alleged abuse of power and embezzlement. With regard to trafficking in human beings the government adopted a comprehensive action plan and conducted large anti-trafficking operations. The latter were also meant to demonstrate to Western countries Albania’s determination to combat human trafficking and the smuggling of narcotics and medicaments.

Albania continues to experience a slow but stable economic transitions with ups and downs to the free market. Gross domestic product (GDP) in the last years in Albania has increased by 2% compared to the last year. Although, about 29% of Albanian 3.1 million inhabitants live below the poverty level.[2] Migration estimates suggest that nearly 15% of the population lives abroad. According to the International Monetary Fund, Albanians sends home a high percentage of the national income and the risk is that this amount would be lowered due to the Greek crisis. Right now Albania is in the tractates with the European Union to join as a long-term member. But the way to EU integration seems like a long way to be realized.

 

  1. In-depth analysis

2.1 Widening the concept of the financial crisis.

Starting as a financial sector crisis and soon extending to a global scale, the world financial crisis has assumed the features of a deep, all-encompassing economic crisis. The theoretical analysis of the causes and factors of the crisis has also undergone a parallel evolution. In a short period of time, it has become clear that the cause could not be only the vacuum in the regulation of domestic and international financial markets, but a combination of factors which eventually resulted in a lack of liquidity, debt crisis, a drop in the global demand for goods and services and declining investments. The world economy appeared to be ’overheated” and the responsibility for this lies with a series of actors, including the institutions of the world financial system. Due to a complexity of causes, the crisis easily spread from the financial system to the real economy, affecting the sectors of production, construction and services; hence influencing both business and household economies. The same process also took place in terms of geography. The crisis crossed the borders of its country of origin and spread first to developed countries and then started to increasingly and significantly affect the economies of the developing or transition countries in all five continents.

When it first appeared in Albania (May-June 2008), the concentration of the world financial and economic crisis was still in the financial sector. At this stage, until the fall of 2008, there was no major influence on the Albanian economy. The main explanation for this is the still underdeveloped stage of Albania’s financial system, its low level of sophistication and integration into international financial markets, lack of exposure to foreign assets and a general reliance on safe (non-toxic) private deposits and relatively safe loans which resulted in considerable earnings for the banks themselves. Afterwards however, the shock was quite evident, mainly seen in increasing nervousness and worried public reactions (fourth trimester of 2008) whereby the public started withdrawing deposits (mainly as a psychological effect). This was also strongly related to what was happening in Greece, leading to a drop then estimated at 9% in deposits within the final trimester of 2008, a figure that today is estimated at -15%.

It is also quite obvious that the Albanian economy could not escape the influence of the crisis. Initially, the Albanian economy demonstrated a ‘commendable immunity’ against negative signals and pressures deriving from the world economy. [3] On the other hand, the Albanian government, instead of undertaking a serious attempt to understand the real threats and suggested measures (necessary to handle the crisis situation in order to alleviate the social shock it implied), appeared more interested in “defending” the position. “Albania does not have an economic crisis!”. The Albanian economists and politicians spent a long time debating whether or not the economic crisis was affecting Albania. So the core situation varies in debates after debates and a true solution doesn’t abound in the surface.

2.2 Albanian emigration and the crisis

After the fall of communism, Albania was highly affected by massive migration. Together with Romania, it is considered to be one of the countries with the largest migration in the continent for the last two decades. There were many reasons for the large exodus of Albanians: experiencing freedom after 50 years of a brutal regime, poverty, unemployment, political instability, etc. The graph in figure 1 shows the number of Albanians that have left Albania legally, under the refugee status, over the last twenty years. In the 2000s, emigration has become much easier in terms of legal emigration, due to the slow consolidation of the Albanian situation and the credibility achieved during the last twenty years.

However, this graph does not depict the real picture of the process of Albanian migration. Legal migrants or refugees were only a small part of Albanians who left the country. Figure 2 reveals some interesting data, where it can be seen that the largest wave of migrants occurred in the 1990s

Due to Albania’s dire economic conditions and unemployment, almost 800,000 Albanians have left the country and most of them have migrated to neighboring countries such as Greece and Italy. One third of the population left the country, causing diverse effects which have often been neglected by researchers and policy makers. Fortunately, in the last few years many studies have been conducted on Albanian migrants, especially in Greece, in an attempt to understand their integration, characteristics and role in Greek society. Especially in terms of the first waves of migrants who have been living in Greece for almost 15-20 years, it is important to understand the migrants’ attitudes towards the crisis, their connections to Albania and their willingness to return to their homeland. So therefore the fact that many emigrants that we discussed earlier will increase the GDP of the country, as this crisis happens the level will be decreased.

2.3 The main risks of the Greek crisis to the Albanian economic.

After analyzing all the data on the crisis impact and evaluating the current situation, we conclude that there are three main risks for Albania in the short and medium term:

  • The pace of return of Albanian migrants is one of the most serious risk factors, since they will put public services under pressure, especially the already fragile health and education system. Albania in the short term cannot increase its social security net or invest in its health system as it is significantly lowering public spending in order to maintain its public debt at less than 60% of GDP.
  • If Greece abandons the Euro and reintroduces a depreciated drachma, Albanian exports to Greece would become more expensive and thus a significant drop in exports could be expected, deteriorating even further the trade balance. Secondly, Albania would receive lower remittances, by at least half the value.
  • If Greece exits the Eurozone the Albanian public might react by withdrawing their deposits, almost triggering a banking panic. This might disrupt the banking system and therefore have immediate repercussion on the economy.

Even though these are the main risks of the crisis of the Greece that might induct the Albanian crisis, we have to focus in the other points that are of national domain and can be controlled from the inside of the country. The solutions to most of the problems are the creation and the solidification of national monetary policies so the change before/after crisis of the Greece doesn’t hit Albania violently and crashes its own system. And secondly we must inform the public about the undergoing changes in the method that the public doesn’t panic about the problems and doesn’t withdraw the deposits. So we must work in mitigation policies to prepare the Albanian citizens in the focus of the eminent impact.

2.4 Myths about the economic crisis of Albania

There are many myths that exists today through Albanian citizens inducted from the media as the cycle continues who’s been inducted from politicians.

Myth no.1: Like the entire economy, the dynamism of the housing market has ceased, or rather collapsed, and survives predominantly through barter deals. The value of property in Albania, except in some central concentrated areas, has fallen over the last few years, affecting all major towns and villages. Consequently, the housing market in Albania is not suffering from price inflation, but rather price deflation. This is one of the most absurd economic myths circulating the economic discourse and it goes as follows: there are many buildings with unsold apartments, because there is no demand for new homes. Since every family has one by now, it is normal that the housing market has lost its place as the biggest contributor to economic growth and it is not the responsibility of the government nor the Central Bank to stimulate this market by helping demand for new homes. This myth was created by the politicians’ debates in the media to distract the mass population from major policies and from corruption.

Myth no.2: The crisis is happening as a result of the wrong policies by the actual government leading party. There is a lot speculations going on by the opposite party, as the results of the competitiveness of politics. As we discussed before media plays an important role in the behavior of economic developments as it affects directly on the people mentality. The theory of the opposite party couldn’t be more absurd and followed by a deep partisanship toward the next elections. The actual fact is that the policies have some errors and space for improvement but as the GPD has been increased with a 2% it means that they are working efficiently. Objective aim to raise it higher and the efforts are good, but yet we have to see how they will go.

 

2.5 Developing private business as a key factor to crisis solution. The confidence crisis as the crisis that business is facing. 

Private industries and business has been over the decade the one strongest force to the contribution of the national treasure. In 1933, US President Franklin D. Roosevelt pointedly noted that “confidence… thrives on honesty, on honor, on the sacredness of obligations, on faithful protection and on unselfish performance. Without them it cannot live”[4]. And over 80 years later these words still resonate with political, policy and business leaders as they grapple with increasingly fickle cycles of consumer and business confidence. One of the major point of the eminent crisis in Albania is the confidence of the business section as right now it has been demoted by the great amount of taxes and external policies. As we mentioned before the debt that the government took had some tough conditions. One of the major conditions was the implementation of the progressive taxation. Since the medium and large business are one of the strong rows of the Albanian economy, and since right now they are being inducted by the progressive taxation (based on their revenues), they confidence to expand in the market is lowered. So on we go to a stage where these businesses are not expanding anymore, the employment rate is stopped and every year the amount of employees holding a diploma or a master degree is increased. So the labor market has resources to offer but no free places to be filled.

The private industry and business should be allowed to have a free arbitration laws and policies till the moment the economy is stabilized. So heightened economic anxiety and languishing confidence will have manifest impacts on the health and wellbeing of the economy, often determining whether or not it can reach and sustain its long-term potential rates of growth. Recent experience indicates that there are several important consequences from low and declining levels of confidence, including:

  • unusually high household and business savings rates, including the hoarding of capital by financial and nonfinancial firms
  • subdued nominal income growth and tepid private sector credit growth
  • widespread household deleveraging
  • declining business investment spending and weak employment growth
  • dominance of short-term thinking and absence of longer-term strategic activity
  • risk of a decline in the economy’s structural growth rate and associated deterioration in productivity growth.

Therefore, economies facing ‘crises of confidence’ may find if this prevails it will undermine productive capacity and prove to be ‘growth limiting’. In this event, it could lead to deterioration in living standards as the base of economic activity gradually contracts and the willingness and capacity to engage in risk-taking is curtailed.

Looking forward, the continuing desynchronized global business cycle and the likelihood that macroeconomic policy shifts will also vary over the next 12 months suggest that global consumer and business confidence will remain fickle. For policymakers this suggests that communication and announcement effects will continue to be crucial in managing confidence effects in economies. In contrast, investors and firms need to remain vigilant for unexpected shifts in confidence and/or the development of unsettling negative feedback loops.

For small open economies, like Albania, the careful management and guidance of confidence and sentiment now represents a crucial component of overall macroeconomic policy, but we suspect that finding the balance between maintaining appropriate policy settings and healthy levels of confidence remains a work in progress.

  1. Alternative Solution

3.1 Policies can lower the obstacles to entrepreneurship and industrial renewal

New business opportunities and the reallocation of resources from declining activities towards emerging opportunities are vital to recovery. Governments will need to avoid locking-in old economic structures and business models. Supporting firms and industries that do not have a viable business model will thwart the restructuring required for more sustainable growth. Facilitating the creation of new firms and ensuring competition can help underpin such restructuring. Governments can prepare for the next phase of innovation-led productivity growth, for example, by encouraging the entry and expansion of new businesses or the exit or re-orientation of existing businesses facing difficulties. Several policy avenues can be considered in this regard:

  • Encourage firm entry and growth, e.g. by reducing the administrative cost of creating a new company; reducing the barriers to growth of small companies; more favorable conditions for the survival and restructuring of ailing businesses (instead of quasi-automatic bankruptcy) should be considered; or developing micro-credit for “necessity-driven” entrepreneurs, e.g. through loan guarantees to banks.
  • Ease the liquidity constraint faced by small firms. The measures that have been put in place by countries can be classified in three different groups: a) measures supporting sales and preventing depletion of SMEs’ working capital such as export credit and insurance, factoring for receivables, tax reductions and deferrals, and better payment discipline by governments, b) measures to enhance SME’s access to finance, mainly to credit through bank recapitalization and expansion of existing loan and credit guarantee schemes; c) measures aimed at helping SMEs to maintain their investment level and more generally their capacity to respond in the near future to a possible surge in demand through investment grants and credits, accelerated depreciation.

Several countries have introduced policies that are intended to support industries particularly affected by the economic crisis, such as the car industry. Introducing or increasing government subsidies to producers may undermine the long-term production capacity of the economy. Even if subsidies boost short term demand, they can backfire by postponing needed restructuring and wasting taxpayer funds. Furthermore, these subsidies can be protectionist measures, and may provoke retaliation from other countries and a global reduction in growth potential. Such measures therefore need to remain selective, and avoid bailing out firms which are not competitive. Producer subsidies distort the marketplace and can multiply across sectors and borders as “equal treatment” is sought. If subsidies are made, their economic cost should be minimized by making them conditional on progress in industrial restructuring and attaching clear targets and strict limits in terms of size and duration. It is important to ensure that measures are consistent with long-term goals, notably higher productivity and the ability to respond to environmental challenges.

3.2 The crisis also presents an opportunity to scale up investments in people

The crisis also presents an opportunity to raise investment in human capital. Support for education and training can accelerate the healthy transition to new jobs and emerging opportunities. It is also essential for innovation, which requires a broad set of skills. Building such skills starts in primary school and continues through firm-based training and lifelong education. Policy initiatives include:

  • Investment in educational infrastructure, which can also support demand. For example, many countries face challenges regarding school buildings. Renovating the school infrastructure can also foster more innovative and effective learning environments.
  • Reforming education and training policies. Some countries are using the crisis as an opportunity to reinvigorate reforms to higher education institutions or training policies, e.g. Spain and Portugal. Such reforms are needed in many countries in any case, but are also required to adapt to the emerging needs of a post-crisis society. The crisis will accelerate structural changes: new sectors will appear; old ones will fade away; new work organizations will be introduced; thus increasing the need for new skills. Training should therefore be encouraged notably in restructuring industries where the skill mix is more likely to change. As demonstrated entrepreneurial skills and attitudes, risk-taking behavior, creativity, etc., will be crucial competencies in the economy of the future that need to be nurtured by more adaptive and innovative education and training systems.
  •  Enhance support for students from low-income households. For example, the Federal Reserve Board of the United States is supporting the issuance of asset-backed securities, collateralized by student loans. In Russia, the government has put policies in place, such as low interest rate student loans, an increase in state scholarships, a freeze of tuition fees and free student accommodation, to help enhance access to education.
  1. Conclusions

4.1 Conclusions’ and endings

As the result of the critical rates of the economic crisis that is coming in a global wave we come in the conclusion that Albania as a medium income country with a small open economy will be extremely affected. The results of this paper would that immediate changes are required to be pre-prepared for any negative effect that would cause the state bankrupting. We would suggest that the changes that need to be taken in consideration are:

  1. The immediate change of fiscal policies and taxation policies for the private industry and business so they could invest in human resources and in business enlargements. If the right policies are taken into decision of good leadership, they would improve directly the GPD of the country.
  2. Being transparent with the population of Albania in the matters of economy and financial development of the country meaning to take off myths and non-existent problems. If everyone contributes in it is own way can make a change to help the improvement of the momentary status of every field not only economy.
  3. To create a fiscal stimulus plan. These fiscal stimulus plans will have international spill-overs through various channels. Smaller countries perceive only part of the global benefit provided by their action.
  4. Creation of non-financial measurements. When governments are aiming to foster communication and other infrastructures, this often also involves changes to the regulatory framework (e.g. investment in next-generation networks, roll-out of fiber, introduction of smart grids or nanotechnology, etc.).
  5. Focus in the Human resource factor. It is very important to create a devaluation plan on the improvement of the educational system.
  6. References and bibliography

Bibliography used in this study case to investigate and came in the hypothetical solutions:

  1. Ministry of Finance, reports
  2. World Bank, reports
  3. INSTAT, reports
  4. National Bank of Albania, reports
  5. A Dictionary of Economics, John Black, Oxford Press, 2012
  6. Market Socialism: The Debate Among Socialist, David Schweickart, 1998.
  7. Nations in Transit, A financial report by the FDI.

[1] Instant, analysis about problems survey, 2015.

[2] Ministry of finance, Instat collaboration report.

[3] Bank of Albania, Reports of financial data, 2009.

[4] Franklin D. Roosevelt, Presidential speeches, 1933.

Share This:

Eriona Cela - Shqipëria, një hap larg Bashkimit Europian.

 

Punim Shkencor

MSc. Eriona Cela

Shqipëria, një hap larg Bashkimit Europian.

 

 

 

Abstrakt

Integrimi i plotë në Bashkimin Evropian prej më shumë se 10 vitesh, është  prioritet i shtetit Shqipëtar dhe kryefjala e politikës së jashtme. Gjatë këtij 10-vejçari Shqipëria është ekspozuar në ndryshime të vazhdueshme të kuadrit ligjor, ekonomik dhe institucional, për t`iu afruar acquis communitae. Por sërish, këto ndryshime shoqërohen me një klimë politike, që shpesh është bërë pengesë për ndërmarrjen dhe realizimin e reformave të një rëndësie të veçantë për integrimin e vendit. E megjithatë vetë historia e Bashkimit Evropian i jep shpresë dhe mundësi cilitdo vend, që të përmbush dhe të realizojë kriteret e integrimit.

 

 

Fjale kyce: Bashkimi Evropian, integrimi, politike e jashtme, reforma,

Fillesat e Bashkimit Evropian

Në qoftëse do të bënim një përllogaritje të thjeshtë matematikore, do të konstatonim se kanë kaluar plotë 60 vjet që nga krijimi i organizatës ndërkomëtare më të fuqishme në Evropë. Ndër vite rëndësia e saj është rritur dhe kjo lidhet me faktin e mirë organizimit, strukturimit por edhe prioroteteve që ajo u vendos vendeve që duan të bëhen pjesë e kësaj familjeje kaq të madhe. Kontretishit themelues të këtij unioni ishin vetëm 6 vende por sot i janë bashkuar atij plot 28. Nëpërmjet këtij bashkimi vendet kanë mundësinë e zhvillimit të politikave të përbashkëta në fusha të ndryshme si ekonomike, sociale, të sigurisë, tregëtare etj.

Mbarimi i luftës së dytë botërore e cila solli një numër të konsiderueshëm viktimash, i bindi evropianët se lufta nuk ishte mënyra e duhur e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve por dialogu dhe bashkëpunimi do të ishte një shtysë kryesore e dëshirës së këtyre vendeve për të promovuar paqen dhe ndërtimin e një tregu të përbashkët.

Struktura e parë që u krijua në 19 Prill 1951 ishte Komiteti Europian i Qymyrit dhe Celikut. Shtetet e para, të cilat morën pjesë në këtë projekt ishin Franca, Hollanda, Belgjka, Luksenburgu, Gjermania, Italia. Ai u shoqërua me shumë anekse dhe protokolle shtesë, me të njëjtat vlera si vetë Traktati.

Më pas u nënshkrua Traktati i Romës në 1957, i cili krijoi Komunitetin Ekonomik Evropian për Energjinë Atomike. Edhe ky traktat shoqërohet nga një numër i madh aneksesh dhe protokollesh,ndër të cilat përmendim atë që përkufizon statutin e Bankës Evropiane të Investimeve, si edhe protokollet e nënshkruara në Bruksel mbi privilegjet dhe imunitetet, mbi Gjykatën e Drejtësisë.Në 1992, Traktati i Manstrihtit i dha jetë BE-së si një organizatë rajonale, që do të përfshinte bashkëpunimin ligjor, politik dhe kulturor.

Në vijim, Traktati i Amsterdamit i nënshkruar në 1997 rriti bashkëpunimin politik edhe në fushën e drejtësisë, duke përfshirë në BE edhe marrëveshjen Shengen. Në 2001 u nënshkrua Traktatii Nisës, që reformoi institucionet kryesore të BE –së. Aktualisht është në fuqi Traktati i Lisbonës, i njohur ndryshe si Traktati për Funksionimin e Bashkimit Evropian. Ky traktat rriti ndikimin e Parlamentit Evropian, duke siguruar më shumë transparencë dhe efektivitet.

Traktatet themeluese që cuan në krijimin e komuniteteve Evropiane parashikuan edhe ndërtimin e një strukture institucionale, e cila do të realizonte objektivat dhe detyrat e secilit komunitet. Secili institucion ushtron atributet e sanksionuara në të tri traktatet themeluese, marrëveshjet apo konventat modifikuese. Institucionet kryesore të BE-së janë:

  • Parlamenti Evropian
  • Këshilli i BE-së
  • Komisioni Evropian
  • Këshilli i Bashkimit Evropian
  • Gjykata e Drejtësisë
  • Banka Qëndrore Evropiane
  • Gjykata e Llogarive.

Tre institucionet e para janë ato që koordinojnë vendimmarrjen në BE.

 

Liritë themelore të garantuara nga Bashkimi Evropian

Shtetet anëtare gjithnjë e kanë synuar bashkëpunimin ekonomik. Për këtë qëllim nevojitej edhe hapja e kufinjëve mes shteteve anëtare dhe krijimi i politikave të përbashkëta ekonomike mes tyre. Bashkëpunimi ekonomik në BE u arrit përmes krijimit të Tregut të Përbashkët Evropian, i cili i ka themelet mbi katër liri kryesore:

  • Lëvizja e lirë e mallrave
  • Lëvizja e lirë e shërbimeve
  • Lëvizja e lirë e personave
  • Lëvizja e lirë e kapitalit

Këto liri bëjnë të mundur bashkëpunimin mes tregjeve kombëtare, duke kontrolluar ofertën publike, liberalizimin e tregjeve të parasë, harmonizimin e legjislacionit në fushën e ekonomisë në të gjitha vendet anëtare, bashkëpunimin doganor, thuajse harmonizimin e sistemeve kombëtare të taksimit dhe e fundit, por jo nga rëndësia, lëvizjen e lirë të njerëzve në të gjithë BE-në.

Një ndihmesë në funksionimin e tregut te përbashkët jep edhe monedha Euro, e cila nisi të qarkullojë në Janar të 2002 dhe tashmë ka zëvëndësuar monedhat e 19 shteteve.  Shtetet anëtare të BE-së e zgjeruan më tej bashkëpunimin duke sanksionuar në nenent 63-66 të TFBE qëndrueshmërinë e parasë, liberalizimin e pagesave dhe tregut të sigurimeve si dhe krijimin e tregut të përbashkët për shërbimet financiare. Institucionet e BE-së bëjnë të mundur, që shtetet anëtare të mos ndërmarrin masa penguese për lëvizjen e kapitalit, si edhe të respektojnë konkurencën e ndershme.

Shqipëria, një vend kandidat për të qënë pjesë e Bashkimit Evropian

Rënia e regjimit komunist në shqipëri dhe adoptimi i sistemit demokratik shënon edhe nisjen e marrëdhënieve të para me vendin tonë dhe BE. Zyrtarisht marrëdhëniet diplomatike u vendosën në vitin 1991, vit nga i cili nisi rruga e gjatë e vendit drejt familjes së madhe europiane. Një ndër momentet e para të rëndësishme në marrëdhëniet Shqipëri – BE është nënshkrimi i marrëveshjes së tregëtisë dhe bashkëpunimit ekonomik dhe përfitimit nga programi PHARE. Situata e përgjithshme në ballkan dhe eksperienca në antarësimin e venedeve të Evropës Lindore bëri të nevojshme propozimin nga BE-ja të procesit të Stabilizim Asociimitpër gjithë vendet e Ballkanit Perëndimor. Pas nënshkrimit dhe hyrjen në fuqi të MSA-së, Shqipëria paraqiti kërkesën për anëtarsimin në BE në Prill të 2009.

Moment që vlen për tu përmendur ka qënë liberalizimi i regjimit të vizavenë Nëntor të 2010, kohë prej së cilës, qytetarët shqipëtarë kanë të drejtë të levizin lirshëm në hapsirën Schengen. Ndërkohë arritja më e rëndësishme ndodhi në Qeshor të 2014 kur këshilli i ministrave të BE-së votoi pro marrjes së statusit të vendit kandidat për Shqipërinë.

  • Marrëveshja e stabilizim asociimit

MSA-ja është një marrëveshje ndërmjet BE-së dhë shteteve që aspirojnë të bëhen pjesë e tij. Kjo marrëveshje u pa si nevojë pas valës së pestë të zgjerimit të BE-së për një integrim sa më të plotëtë vendeve të Ballkanit Perëndimor. Procesi i stabiizim asociimit është një platform e gjerë marrëdhëniesh, që konsiston në një sërë instrumentesh me karakter të ndryshëm politik, institucional, ligjor, ekonomik, tregëtar, social, etj.

MSA-ja i vë si qëllim vendeve të Ballkanit Perëndimor stabilizimin e situatës në rajon dhe rritjen e bashkëpunimit ndërmjet shteteve duke harmonizuar politikat e brendshme, që asistohen dhe mbështeten nga programe të ndryshme të BE-së, sic është  Instrumenti për Asistencën e Para- Antarësimit.

Shqipëria e nënshkroi MSA-në në qeshor të 2006, ndërkohë që hyrja e saj në fuqi u bë në prill të 2009. Në kuadër të kësaj marrëveshjë, vendi ynë ka ndjekur politikë të jashtme të njëjtë me atë të BE-së, ku mallrat e prodhuara në shqipëri, futen pa paguar doganë dhe pa u kufizuar në sasi, si edhe është rritur mundësia e punësimit të qytetarëve shqipëtarë, ofrimi i shqrbimeve, lëvizjes së lirë të kapitalit shqiëtarë në BE.

MSA-ja ka bërë të mundur që gradualisht ligjet shqipëtare të ngjasojne me ato të BE-së. Marrëveshja detyron shtetet anëtare të unionit, të mos nxjerrin akte, që bien në kundërshtim me angazhimin e tyre ndaj Shqipërisë dhe interesave të qytetarëve shqipëtarë.

Hapat që duhet të ndjekë Shqipëria për të fituar statusin kandidat

Paralelisht me MSA-në, shtetet inkurajojnë të përmbushen kriteret e përcaktuara për integrimin, ndryshe njohur si kriteret e Kopenhagenit. Këto kritere janë si më poshtë:

  • Kriteri politik

Forcimi institucional, respektimi I të drejtave të njeriut dhe minoriteteve. Ky kriter ka në thelb të tij funksionimin e shtetit të së drejtës në Shqipëri, duke superuar tashmë vetëm funksionimin e shtetit ligjor.

  • Kriteri ekonomik

Zhvillimi I një autonomie të lirë tregu dhe konkuruese, e cila do të bëjë të mundur konkurimin e denjë të produkteve”Made in Albania” me produketet e tjera evropiane, duke krijuar kështu mjedis të përshtatshëm biznesi, I cili në fund të fundit garanton zhvillim për vendin dhe unionin në përgjithesi.

  • Kriteri “acquis communautaire”

Ku bën pjesë reformimi I institucioneve dhe rritja e kapacitetetve për të përafruar legjislacionin vendas me atë evropian. Komisioni evropian refuzoi disa herë rradhazi rekomandimin e tij drejtuar këshillit të ministrave të BE-së, për dhënien e statusit të vendit kandidat Shqipërisë. Pas evidentimit të problemeve kryesore të vendit komisioni rekomandoi miratimin e tre ligjeve kyc për integrimin, të cilat ishin:

Ligji për nënpunësin civil

Ndryshime në statusin e pushtetit

Organizimi dhe funksionimi I gjykatës së lartë

Shqipëria arriti të miratojë tre ligjet e integrimit përpara përfundimit të legjislaturës dhe zhvillimit të zgjedhjeve të përgjithshme të 2013-sës.

Pas monitorimit ndërkombëtar dhe raporteve përkatëse të zgjedhjeve në tetor të 2013, komisioni evropian I rekomandoi këshillit dhënien e statusit kandidat për Shqipërinë. U evidentuan arritjete bëra nëvend lidhur me përmbushjen e kriterit politik ku theksohej bashkëpunimi mes qeverisë dhe opozitës në kuadër të integrimit.

Arritjet përsa I përket kriterit ekonomik u konsideruan të qëndrueshme duke evidentuar rritjen e prodhimit të brendhsëm bruto. Vlerësim nga komisioni edhe për përmbushjen e kriterit acquis, përmes marrjes përsipër të detyrimeve të antarësimit lidhur mepërafrimin e legjsilacionit.

Megjithatë, për herë të parë në historinë e BE-së, këshilli I ministrave votoi kundër dhënies së statusit kandidat për Shqipërinë, duke vlerësuar se vendi duhet të përmbushë edhe disa kritere të tjera në mënyrë që të marrë statusin.

Fitimi i statusit kandidat

Me refuzimin e dhënies së statusit të vendit kandidat në Dhjetor 2014, Shqipërisë iu vendosën 5 prioritete kyce në mënyrë që të arriheshin standartet e kërkuara për të marrë statusin dhe për të përmbushur detyrat si një shtet anëtar I ardhshëm.

Së pari, reforma në administratën publike, e cila duhet të fokusohej në parimin e meritokracisë dhe depolitizimit.

Së dyti, duhet të ndërmerreshin disa masa efektive për të forcuar pavarsinë, eficencën dhe besueshmërinë e pushtetit gjyqësor.

Së treti, ndërmarrja e masave të tjera anti-korrupsion përbënte një tjetër pikë kyce për arritjen e statusit kandidat. Këtë herë, BE kërkonte rezultate procedimi konkrete në fushën kundër korrupsionit, për të cilën duhet të ndërmerret reformë.

Së katërti, duhej të rritet lufta kundër krimit të organizuar, duke rritur ngushtë bashkëpunimin ndërkombëtarë në këtë sfidë.

Së fundi, por jo nga rëndësia duhej të merreshin masa në respektimin e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut, vecanërisht në fokus të drejtat e komunitetit rom, anti-diskriminimi dhe e drejta e pronës.

Vendi kishte gjashtë muaj kohë për të ndërmarrë hapa në përmirësimin e këtyre pikave kyce për integrimin. Pas ndërmarrjes së një sërë masash dhe intensifikimit të dialoguttë nivelit të lartë në Tiranë- Bruksel, Shqipëria mori statusin e vendit kandidat për në BE, më 24.06.2014. ky status përvecse është një ogur I mirë për integrim të shpejtë të vendit, në të njëjtën kohë përcjell detyra dhe kërkesa më të larta, duke iu referuar më tepër përmirësimeve në legjislacionin eonomik dhe përqasjen e dispozitave të legjislacionit kombëtarë me acquis e BE-së.

Reformat që duhen ndërmarrë për të qënë pjesë e Bashkimit Evropian

Me marrjen e statusit kandidat shqipëria është një hap më pranë me BE, por kjo kërkon angazhimin e vendit në ndërmarrjen e reformave  të gjithëanshme dhe forcimin e funksionimit të institucioneve demokratike. Marrja e statusit ka një vlerë të shumëfishtë për shqipërinë:

Së pari, është një sinjal politik tepër I rëndësishëm, I cili tregon se vendi po përparon në drejtimin e duhur, përmes reformave të vështira, por të domosdoshme.

Së dyti, në aspektin ekonomik, mendohet të paraqesë një mjedis më të sigurtë për biznesin, të nxisë investimet e huaja në shqipëri dhe një rritje ekonomike të qëndrueshme.

Së treti, statusi do të forcojë më tej bashkëpunimin mes shqipërsë dhe BE dhe institucioneve të vecanta të tij.

Së katërti, marrja e statusit të vendit kandidat ishte edhe një tregues se zgjerimi mbetet një prioritet I rëndësishëm për BE, dhe se unioni është I angazhuar për anëtarësimin e shqipërisë dhe vendeve të tjera të rajonit në BE.

Në progres raportin e komisionit për shqipërinë, sikurse e kemi përmendur, janë evidentuar pesë priorotete kyce, që duhet të përmirësohen. Përpara marrjes së statusit të vendit kandidat qeveria shqipëtare miratoi udhërrëfyesin mbi pesë prioritetet e rekomanduara, I cili shpjegon në mënyrë të detajuar si do të ndërmerren reformat me qëllim përmirësimin e situatës së vendit.

  1. Reforma në administratën publike

Një ndër prioritetet kyce për hapjen e negociatave me BE është edhe reforma në administratën publike, e cila synon zhvillimin e saj në një nivel të tillë që siguron shërbime me cilësi të lartë për qytetarët dhe bizneset në mënyrë transparente, efektive dhe efikase, nëpërmjet përdorimit të teknologjive modern dhe shërbimeve inotative.

Në Shkurt hyri në fuqi ligji 152/2013 “për nënpunësin civil”, I konsideruar si një ndër tre ligjet e integrimit. Ky ligj I vë theksin në depolitizimin e administratës, luftimit të korrupsionit dhe parimit të meritokracicë.

Në kuadër të reformës në administratë, plani kombëtar për integrimin Europian 2015-2020 ka parashikuar ndërmarrjen e një sërë masash. Aktualisht me mbështetjen e vazhdueshme të SIGMA është duke u diskutuar strategjia ndërsektoriale për reformën në administratën publike. Kjo strategji, e cila është ende draft do të fokusohet në politikë bërje dhe cilësinë e legjislacionit, organizimin dhe funksionimin e administratës publike, funksionimin e shërbimit civil dhe manaxhimin e burimeve njerëzore, si edhe në zbatimin e procedurave administrative. Gjithashtu është bërë funksionale shkolla shqipëtare e administratës publike që ka kryer trajnime me qëllim përmirësimin e njohurive të nënpunësit civil. Fokus I vecantë në trajnimet e aspsa I është dhënë i-learning.

Megjithë arritjet e bëra, BE në progres raportin e Tetorit 2014 dhe në strategjinë e zgjerimit 2014-2015 ka vendosur si sfidë kryesore për Administratën Publike rekrutimin në bazë të meritës, emërimit, lëvizjes paralele apo ngritjes në detyrë, por gjithashtu edhe krijimin e një rrjeti të dixhitalizuar në manaxhimin e burimeve njerëzore.

Hapa të mëtejshëm duhen bërë në kuadër të forcimit të pavarsisë si edhe të kapaciteteve të administratës publike në institucione të tilla si Avokati I Popullit, Komisioneri I shërbimit Civil, Kontrolli I Lartë I Shtetit, cka rrit auditimin e jashtëm.

  1. Reforma në sistemin e drejtësisë

Reformimi I sistemit gjyqësor në shqipëri mbetet ende një nga sfidat më të mëdha për funksionimin e shtetit të së drejtës, I cili synohet të arrihet përmes konsolidimit të demokracisë dhe balancimit tëaspektit politik, ekonomik dhe shoqëror në vend. Për të realizuar reformën në sistemin e drejtësisëështë krijuar një komision I posacëm pranëkuvendit. Në këtë kuadër, edhe Mistria e Drejtësisëka hartuar strategjitë  ndërsektoriale të drejtësisë  për vitin 2015-2020, dokument I mirefilltë politikash afatgjata, që ka prioritete kyc:

Rritjen e aksesit në drejtësi

Rritjen e besimit të publikut

Rritja e transparencës dhe cilësisë së shërbimit ndaj qytetarëve

Në kuadër të përmbushjes së “detyrave” të integrimit është krijuar grupi I punës për hartimin e projektligjit për administratën gjyqësore. Gjithashtu, është hartuar kuadri I nevojshëm nënligjor për zbatimin e ligjit mbi gjykatat administrative dhe përmirësimit të situatës në disa Gjykata Administrative të shkallës së parë, të cilat kanë mungesë të kapaciteteve njerëzore në gjyqtarë dhe po ashtu në asistentë ligjor të tyre. Një problematikë, që shtrohet ende në aspektin gjyqësor ka të bëjë me organizimin efikas të gjykatave përmes një ndarje efektive të buxhetit, procedurave gjyqësore të unifikuara, të shpejta dhe publike. Po ashtu, në këtë rëndësi qëndron edhe emërimi I gjyqtarëve duke u bazuar tek meritokracia dhe vlerësimi objektiv I performancës së tyre. Për të pasur sukses në reformimin e drejtësisë, shihet me rëndësi bashkëpunimi me instuticione të tjera të pavarura.

  1. Lufta kundër korrupsionit

Lufta kundër korrupsionit është një fenomen mjaft I përhaur në shumë fusha, por cka shihet më tepër problematike është përhapja e tij në institucionet e zbatimit të ligjit, dhe në vecanti korrupsioni I qeverisjes vendore. Në luftën kundër korrupsionit është e nevojshme kordinimi mes institucioneve si edhe përmirësimi I bashkëpunimit me organet e pavarura të kontrollit, sic është Kontrolli I Lartë I Shtetit. Një vëmëndje e vecantë u duhet dhënë ndryshimeve kushtetuese, në mënyrë që të sqarohen procedurat hetimore lidhur me kufizimin e imunitetit të gjyqëtarëve dhe zyrtarëve të lartë.

Ndryshimet e kodit të procedurës penale të shqipërisë, kanë zgjeruar kompetencën e gjykatës së krimeve të rënda duke përfshirë veprat penale të korrupsionit ku përmes këtyre amendimeve synohet përfundimi I reformës për imunitet dhe kufizimi I kompetencave të gjykatës së lartë. Hartimi I një strategjie kombëtare dhe plani përkatës I veprimit është një nevojë e domosdoshme e cila synon të përfshijë një qasje tre-dimensionale në këto aspekte, parandalim, bindje dhe ndërgjegjësim.

Qeverisja elektronike dhe masat ndërgjegjësuese në sektorë të ndryshëm kanë krijuar kushte për më shume transparencë dhe llogaridhënie të administratës publike. Po ashtu, është lancuar edhe portal për denoncimin online të korrupsionit. Duhet të ndërmerret një vlerësim dhe një lidhje dhe funksionimin e institucioneve përkatëse dhë kordinimin e tyre për të forcuar më tej organizimin e përgjithshëm anti-korrupsion.

  1. Lufta kundër krimit të organizuar

Dispozita e MSA-së e detyrojnë shqipërinë të angazhohet në bashkëpunimin rajonal dhe marrëdhëniet e fqinjërisë së mirë, për zhvillimin e projekteve me interes të përbashkët, sic është kufta kundër krimit të organizuar, emigrimi I paligjshëm dhe trafikimi, duke përfshirë në vecanti atë të qenieve njerëzore, kontrabandës, trafikimit të paligjshëm të armëve dhe automjeteve si edhe stabilitetin në tërësi.

Rritja e bashkëpunimit ndër institucional është ende një problematikë që haset shpesh në vendin tonë. Nënshkrimi I marrëveshjeve të bashkëpunimit dhe protokolleve me Europolin, me Italinë dhe Greqinëështë një hap domethënës në luftën kundër krimit të organizuar. Janë nisur hetimet për veprat penale kundër pastrimit të parave dhe krimit ekonomik.

Arritje janë vënë re edhe në luftën kundër trafikimit të narkotikëve. Ajo cka shihet si një domosdoshmëri për rritjen e rezultateve në luftën kundër krimit të organiizuar janë:

Rritja e hetimeve proactive

Rritja e bashkëpunimit ndërmjet institucioneve

Intensfikimi I marrëdhënieve të qëndrueshme me vendet e rajonit dhe me vende të tjera të BE-së.

  1. Mbrojtja e të drejtave të njeriut

Në fushën e të drejtave të njeriut vendi ynë po punon për përmirësimin e standarteve që kanë të bëjnë me mbrojtjen dhe respektimin e këtyre të drejtave. Rëndësi e vecantë I është dhënë zbatimit tëstrategjisë së anti- diskriminimit. Përmirësimi I gjendjes së mbrojtjes sociale është po kaq I domosdoshëm duke luftuar përjashtimin social dhe duke përmirësuar monitorimin dhe zbatimin e legjislacionit në fushën e ndihmës sociale. Në fushën e punësimit është duke u punuar më përafrimin dhe zbatimin e legjislacionit me BE, I cili ka ende hapsira për tu realizuar plotësisht.

Situata e mbrojtjes së fëmijëve që abuzohen dhe shfrytëzohen, në vecanti fëmijëve Rom është problematike. Për ndryshimin e kësaj situate kërkohet përmirësimi I kuadrit ligjor vendas I cili duhet të jetë në një linjëme Konventën e Kombeve të Bashkuara.

Një aspekt tjetër I dobët I respektimit të të drejtave të njeriut në Shqipëri mbetet situata lidhur me kompensimin e pronave, ku mund të evidentohen vonesat në ekzekutimin e vendimeve dhe mospërputhja me gjykimet e GJEDNJ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Konkluzione

 

Bashkimi evropian u themelua si një unitet vendesh, popujsh, kulturash, ekonomish e traditash. Ishte pikerisht elementi i të qenurit ndryshe, që e bën Bashkimin Evropian një bashkim të një lloji të vecantë. Edhe shtetet me demokraci e ekonomi më të konsoliduar nuk e kanë patur të thjeshtë aderimin në të, e për këtë arsye, në shtete me ekonomi dhe demokraci delikate, shi Shqipëria, këto vështirësi janë edhe më të mëdha. Por megjithatë, asgjë nuk është e pamundur, e kjo dëshmohet më së miri në përparimin e vazhdueshëm të shqipërisë për përmirësimin e kuadli gjor e institucional për integrimin e plotë, pas marjes së statusit të vendit kandidat.

 

Si përfundim, mund të themi, se që pas nënshkrimit të MSA-së dhe hyrjes në NATO, Shqipëria po merr të gjithë vëmendjen e duhur ndërkombëtare drejtë integrimit të plotë të saj. Pritet, që edhe klasa politike, të mos i kundërvihet kësaj përpjekje disa vjecare, pasi, si një fenomen shqipëtar, ngërci politik është element thelbësor në politikën e brendshme dhe të jashtme të një vendi. Integrimi i Shqipërisë në Bashkimin Evropian, për vendin është i rëndësishëm në tre aspekte. Së pari, në aspektin ekonomik, pasi Shqipërija do të përfitojë grante të herë pas hershme që do të mundësojnë përmirësimin e infrastrukturës në vend, rritjen e invesimeve të huaja, etj. Së dyti, në aspektin social, pasi standartet e jetesës, arsimimi, punësimi, trajnimi do të jenë të ngjashme me ato evropiane dhe do të mundësojë rritjen e besimit të qytetarëve dhe përmirësimin e jetës së tyre. Së treti, në aspektin juridiko-ndërkombëtar, pasi jo vetëm krijohet kuadri ligjor sipas standarteve të BE, por përmirësohet dhe përformanca në institucionet ligj zbatuese, gjykata, prokurori etj.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bibliografia

 

  • Marko Bello “ E Drejta Insitucionale Komunitare Evropiane” Botimet Morava, 2010
  • Iva Zaimi “ Tregu I Përbashkët Evropian” OMBRA GVG, 2010
  • Iva Zaimi “ E Drejta Evropiane” 2010
  • Joshua S. Goldenstein “ Marrëdhëniet Ndërkombëtare” DITURIA 2003
  • Ledi Bianku “ Bashkimi Evropian(Pëermbledhje Traktatesh) Botim I qendrës evropiane, 2007

 

 

 

Share This:

Enkelejda Myftari - E Drejta e Autorit në Shqipëri

AKADEMIA PROFESIONALE E BIZNESIT

Fakulteti i Drejtësisë

MSC: E drejtë civile dhe tregtare

 TEMA : E DREJTA E AUTORIT NE SHQIPERI

 

 

 

 

 

Punoi :Enkelejda Myftari

Tirane me 17.06.2016

 

Përmbajtja

 

  1. Hyrja ……………………………………………………………………………………..
  2. E drejta e autorit në botë ………………………………………………………………
  3. E drejta e autorit në shqipëri ………………………………………………………….
  4. Elementwt pwrbwrws tw sw drejtws sw autorit……………………………………..

      4.1 Objekti…………………………………………………………………………….

      4.2 Subjektet e së drejtës së autorit……………………………………………………….

      4.2.1Autori dhe të tjerët joautorë………………………………………………………..

      4.2.2Bashkëautorët ………………………………………………………………………..

      4.2.3Pronari I veprës……………………………………………………………………..

      4.2.4Subjekte te tjera të së drejtës se autorit……………………………………

      4.3 Pwrmbajtja

      5.Shembuj konkret të së drejtës së autorit…………………………………………….

      6.Konkluzione……………………………………………………………………………..

     7.Bibliografia……………………………………………………………………………….

 

 

 

 

 

 

  1. Hyrje

Punimin që  kam paraqitur më  poshtë  e kam konceptuar në  tre  fusha kryesore pwr tw drejtwn e autorit, elementet pwrbwrws tw sw drejtws sw autorit qw pwrfshin : objektin ,subjektet e së  drejtës së  autorit dhe pwrmbajtja e pasurive ,  dhe në  dy shembuj konkret që  kanë  të  bëjnë  me dispozitat kryesore që  duhet të  ndiqen si pasojë  e disa gabimeve “pa dashje”  të  personave që  cënojnë  të  drejtën e autorit.

Zhvillimi i së  drejtë  së  autorit ka kaluar në  disa etapa të  rëndësishme,  krijmtaria në fushat letrare, muzikore, artet e bukura e të tjera kanë lindur shumë më herët se sa e drejta dhe legjislacioni krijuar dhe i miratuar për të rreguluar mbrojten e saj.

Por cfarë  përmban  e drejta e autorit sipas përkufizimeve të  dhëna nga Kodi Civil :

“A. Të drejtat ekonomike  B. Të drejtat vetjake jopasurore  C.Të drejtat fqinje.”[1]

Autori gëzon të drejtën ekskluzive të shfrytëzimit të veprës së vet në çdo formë dhe mënyrë. E drejte ekskluzive, do të thotë, e drejtë personale e autorit, duke përjashtuar cilindo tjetër si titullar të saj. Për të shfrytëzuar veprën,  nënkupton tagrin e gëzimit dhe disponimit të saj. Frytet e veprës (duke qenë se ajo mishëron krijimtarinë intelektuale) janë si materiale ashtu dhe jo materiale. Pra e thënë ndryshe autori shfrytëzon veprën në planin material dhe jo material.

 

 

 

 

 

 

  1. E drejta e autorit ne botë

E drejta e autorit është një instiut juridik relativisht i ri krahasuar me instiutet e njohura dhe të rreguluara që nga e drejta romake. E drejta e autorit nuk njihej nga e drejta romake si një e drejtë për të nxjerë fitme pasurore.[2]

Pra, në periudhën e së drejtës romake njihej autorësia mbi një krijm vetëm në kuptimin jopasuror dhe, nga ana tjetër, njihej e drejta e pronësisë mbi krijmin. Ndërsa e drejta e autorit nuk njihej si një tërësi normash e regulash juridikë moralë dhe ekonomikë.

Vetëm pas zbulimit të shtypit në Mesjetë, kur filuan për herë të parë të materializoheshin dhe shpërndaheshin veprat e krijmtarisë intelektuale, lindi dhe ideja e nxjerjes së përfitmeve pasurore, sepse në këtë periudhë filuan të bëheshin evidente edhe të ardhurat që krijoheshin në fushën e botimeve, kryesisht të librave dhe teksteve. Karakteristikë e kësaj periudhe ishte se të ardhurat e realizuara nga një vepër nuk u jepeshin autorëve apo krijuesve të veprave, por botuesve, librarëve dhe pronarëve të shtypshkronjave.

Në fund të shek të XVII, autorët u ndërgjegjsuan për të drejtat pasurore të tyre si rezultat I ndërthurjes së autorësisë me komercializmin dhe për herë të parë e drejta e autorit u njoh dhe u rregulua me ligj, veçanërisht e drejta e autorëve dhe e krijuesve për të tërhequr përfitime materiale nga krijmet e tyre.

Zhvilimi legjislacionit modern mbi të drejtën e autorit u mbështet në përpjekjet ligjore që u kushtëzuan nga interesat tregtare për të marë kontrolin e monopolit të industrisë botuese dhe të së drejtës prodhuese.

 

 

 

 

 

  1. E drejta e autorit në Shqipëri

E drejta e autorit është përcjelë në disa faza kryesore nëpër të cilat ka kaluar zhvilimi shteti I së drejtës. Këto faza janë:

  1. Faza e parë – rregulimi së drejtës së autorit që prej shpalljes së Pavarësisë deri në Luftën e I Botërore;
  2. Faza e dytë – rregulimi së drejtës së autorit pas Luftës së I botërore;
  3. Faza e katërt – rregulimi i së drejtës së autorit pas përmbysjes së sistemit komunist e vendosjes së pluralizmit politk (pas viteve 1990 e në vazhdim).

Faza e parë. Kodi Civil i vit 1929 shënon filesat e para të mbrojtes të së drejtës së autorit në Shqipëri. Ky Kod ireferohej legjislacioneve perëndimore të përparuara të kohës. E drejta e autorit parashikohej21si një nga objektet e së drejtës së zotërimit. Kjo e drejtë sanksionohej si e drejtë e autorit dhe e shpikësve mbi veprat dhe shpikjet e tyre. Objekt i këtyre të drejtave quheshin sendet e patrupëzuara.

Faza e dytë. Neni 58 i Pjesës së Përgjithshme të Kodit Civil aprovuar me ligj të vecantësanksiononte mbrojten e të drejtës së autorit si një nga të drejtat personale jopasurore.[3] Në zbatim të regulimit të përgjithshëm të së drejtës së autorit u aprovuan edhe një sërë aktesh nënligjore.

Faza e tretë fillon në vitn 1992 e në vazhdim, periudhë që soli një regulim të ri të institutit të autorësisë dhe e përshtati atë me konceptin bashkëkohor të së drejtës së autorit. Baza e re ligjore soli një trajtim të ri të të drejtave të autorit, soli më shumë liri në marëdhëniet e tij kontraktore me të tretët dhe të ardhura dhe fitme pasurore të liberalizuara nga mekanizmi kërkesë-ofertë

 

 

 

  1. Elementet e se drejtws sw autorit
    • Objekti

Ligji për të drejtën e autorit parashikon se: „Vepër është çdo krijim origjinal e intelektual i materializuar, që synon të ketë efekte në shqisat e njeriut duke marrë një formë të caktuar fizike, pavarsisht nga forma e të shprehurit“.

Nga ky përkufizim evidentohen disa elementë të të qënit vepër, si më poshtë vijon:

  1. Vepra duhet të jetë një krijim që karakterizohet nga origjinaliteti, tërësia e elmentëve që e bëjnë atë të dallueshme dhe të evidentueshme nga çdo krijim e vepër tjetër e bërë deri në atë moment, pavarsisht nëse është origjinale apo e prejardhur .
  2. Vepra është një krijim intelektual, që do të thotë mbart në vetvete një minimum vlere krijuese. Kjo do të thotë, se vepra nuk është e lidhur vetëm me subjekte që përfaqësojnë kategorinë e intelektualëve, por mund të përgatitet nga kushdo me çfarëdo niveli edukimi dhe shkollimi
  3. Vepra duhet të jetë në formë të materializuar, në mënyrë që të shkaktojë efekte tek shqisat kryesisht pamore dhe dëgjimore të publikut.
  4. Vepra duhet të ketë një formë jo vetëm materiale, por edhe një formë fizike, pavarsisht nga forma e të shprehurit. Një krijim që nuk fiksohet ne një mbajtës fizik apo material, pavarsisht nga forma, pamja apo funksioni, nuk është vepër dhe nuk gëzon mbrojtje si e tillë
  5. Të mos jetë e përjashtuar nga krijimet që nuk gëzojnë mbrojtje nga ligji për të drejtën e autorit Të gjitha kushtet apo elementët e mësipërm të veprës duhet të ekzistojnë sëbashku në mënyrë kumulative. Mungesa qoftë edhe e njërit prej tyre bën që krijimi të mos jetë vepër.

 

 

 

 

 

  • Subjektet e së drejtës së autorit

4.2.1 Autori dhe të tjerët joautorë.

Subjekti i së drejtës së autorit (autori). Neni 5 i ligjit, flet mbi autorin e veprës. Autor është personi i cil krijon veprën, e shpjeguar më sipër. Në cilësinë e autorit mund të jetë personi fizik (neni 5 pika 1).

Meqë vepra është produkt i krijmtarisë intelektuale, në logjikën e ligjit, nuk ka ndonjë kufizim në moshë për të pasur këtë cilësi, prandaj autor mund te jetë cdo personi fizik me zotësi juridike, pavarësisht nëse ka ose jo zotësi pë të vepruar. Jo vetëm kaq, por autor mund të jetë edhe një person që është madhor nga mosha por i është hequr apo iështë kufizuar zotësia për të vepruar me vendim të gjykatës.

Cilësia për të qënë autor duhet daluar nga cilësia për të ushtruar te drejtat e pronësise për shkak të pronësisë intelektuale, ku kuptohet ka kufizime, për shkak të pasjes së zotësisë për të vepruar.

Në cilësine e autorit ë vepres mund të jenë edhe dy ose më shumë persona fizik, (rasti bashkëautoresisë) sidomos në rastet e prodhimit ë veprave audio-vizuale (këngë, filma). Në këto raste, secili nga bashkëautorët do të ketë autorësinë per pjesën krijuese në veprën e përbashkët.

Është pranuar nga praktika se në raste të veçanta, në cilësinë e autorit ë veprës mund të jetë edhe personi juridik (për veprat audio-vizive, autori është shtëpia kinematografike). Në përmbajten e ligjit konkret, nuk del saktë ky element.E drejta e autorit në legjislacionin shqiptar dhe atë europian

Megjithatë për mendimin tim, në konceptin e të drejtës së autorit, si produkt i krijmtarisë intelektuale, autor mund të jetë vetëm personi fizik.

Përjashtimisht, flitet për raste të krijmtarisë për shkak të marëdhënies së punës. Në qoftë se një  person juridik (shoqëria kinematografike) kontrakton stafin individualisht me qëlim prodhimin e një filmi, ku në përmbajten e kontratës shprehet tekstualisht fakti i mbajtes së autorësisë për personin juridik, kundrejt pagesës individuale për seciln nga stafi, kjo në vetevete mund të meret si një « shitje » e së drejtës së autorësisë paraprakisht, për logari të personit juridik.

« Çdo raport që autori krijon me veprën e tij quhet autorësi. Autorësia është marëdhënie juridike që lidh çdo autor me veprën, marëdhënie që përfshin brënda saj të gjithë elementët që lidhen me objektin, subjektin dhe përmbajten e së drejtës së autorit. »[4]

Sa herë që ka një autor, ka edhe një autorësi. Autorësia është marëdhënia juridike që krijohet mes personit fizik që ka bërë punën krijuese dhe e ka materializuar atë në një formë të caktuar dhe vetë veprës që është rezultat ipunës së tij.

Autorësia lind në çastin e krijmit ë veprës ose në çastin kur zbulohet se kush është autori cilës vepër, pa pasur nevojë për ndonjë veprim juridik.

Kontrata nuk është burim ilindjes së autorësisë, por është akti ku autori meret vesh me të tjerët për kushtet e kalimit dhe shfrytëzimit ë veprës etj, por jo për lindjen e të drejtës së autorit.

4.2.2 Bashkëautorët

Neni 6 i ligjit e zbërthen kështu kuptimin e bashkëautorësisë [5]

  1. Vepër e përbashkët është puna krijuese e disa autorëve në bashkëpunim.
  2. Bashkautorësia regulohet me marëveshje ndërmjet palëve ose sipas dispozitave të Kodit Civil të Republikës së Shqipërisë.
  3. E drejta e autorit në veprën e përbashkët u përket autorëve, të cilët me marëveshje zgjedhin njërin prej tyre si autorin kryesor.
  4. Autorët e një vepre të përbashkët e shfrytëzojnë veprën në bazë të marëveshjes ndërmjet tyre. Refuzimi i marëveshjes nga secil autor i veprës së përbashkët justifkohet në mënyrën e duhur.
  5. Autorët e një vepre të përbashkët, nën rezervën e çdo marëveshjeje ndërmjet tyre, gëzojnë të drejtën të shfrytëzojnë veças kontributin e tyre, me kusht që të mos cenojnë shfrytëzimin e veprës si një të tërë.
  6. Në rast shfrytëzimi të veprës së krijuar në bashkëpunim, autorët, gëzojnë të drejtën e një shpërblimi në kushtet dhe masat që ata vetë kanë rënë dakord. Në rast se kjo marëveshje nuk ekziston, shpërblimi ndahet në pjesë, sipas kontributi të secilt autor, ose në pjesë të barabarta, kur kontributi ndividual nuk mund të përcaktohet.

4.2.3 Pronari veprës.

Autori i veprës është pronari i parë i të drejtave vetjake jopasurore dhe pasurore që janë të lidhura me veprën e tij.[6]

4.2.4 Subjekte të tjera të së drejtës së autorit:

  1. Botuesi veprës është një tjetër subjekt i së drejtës së autorit. Botuesi është personi që ndërmer publikimin e një vepre, duke vënë në dispozicion të publikut kopjet e veprës, me anë të kontratës së shitjes. Lidhja e botuesit me autorin bëhet nëpërmjet kontratës së botimit, në të cilën autori kalon botuesit, në shkëmbim të një shpërblimi, të drejtën e riprodhimit dhe shpërndarjes së veprës.

Kontrata e botimit dhe të drejtat që i kanë kaluar botuesit janë të vlefshme dhe i filojnë efektet vetëm pas regjistrimit dhe certifkimit në Zyrën Shqiptare për të Drejtat e Autorit dhe përfundojnë pas afati për të ciln është rënë dakort në marëveshje ose pas shpërndarjes së plotë të kopjeve të botimit.

  1. Një subjekt tjetër është organizuesi i shfaqjeve teatrore dhe muzikore sepse në marëdhënien juridike të krijuar mes autorit dhe këtij subjekti parashikohet kalimi të drejtës së shfaqjes së veprës letrare, dramatike, koreografike ose pantonim, nga autori ose titullari i të drejtës së autorit, te një person tjetër, qoftë ky edhe organizues i shfaqjes, që ta përcjelë ose ta shfaqë atë te publiku.
  2. Artistët interpretues dhe ekzekutues janë subjekte që parashikohen nga ligji për të drejtën e autorit. Të tilë janë, aktorët, këngëtarët,muzikantët, valtarët dhe personat e tjerë që këndojnë, kërcejnë, recitojnë, luajnë, shfaqen në drama, filma, që drejtojnë një orkestër, apo shfaqin në cdo loj mënyre një krijm artistic ose letrar, një shfaqje të cdo loji, duke përfshirë folklorin, varieten, cirkun dhe teatrin e kukulave.
  3. Punëmarrësit dhe punëdhënësit janë subjekte të ligjit për të drejtën e autorit. Të drejtat pasurore mbi veprat e krijuara, në bazë të kontratës individuale të punës, i përkasin punëdhënësit.
  4. Të porositurit, huapërdorësit, qeramarësit janë subjekte që lidhen me autorin, me kontratat përkatëse, me anë të të cilave u transferohen përkohësisht ë drejtat pasurore, që lidhen me shfrytëzimin e veprës dhe nxjerjen e saj në publik.
  5. Modeli i pikturuar. E ndrejta e personit të pikturuar parashikohet për herë të pare nga legjislacioni për të drejtën e autorit. Autori ose tiulari i të drejtës mbi veprën, nuk ka të drejtë ta riprodhojë ose ta nxjerë në publik pa autorizimin e personit të pikturuar, ose të trashigimtarëve të tij, deri 20 vjet pas vdekjes.
  6. Personi që ka shërbyer si burim informacioni për një vepër apo autorësinë e saj, është një subjekt që mbrohet dhe gëzon disa të drejta nga ligji për të drejtën e autorit. Më konkretisht, botuesi ose prodhuesi një vepre, në bazë të kërkesës së personit, që ka shërbyer si burim informacioni e ka të ndaluar të nxjerë në public sekretin e burimit ë informacionit, që është përdorur në vepër dhe të botojë ndonjë material të lidhur me të. Nxjerja në publik e sekreti lejohet vetëm në bazë të marëveshjes së E drejta e autorit në legjislacionin shqiptar dhe atë europian personit që pranon shprehimisht një gjë të tilë ose me vendim përfundimtar të gjykatës kompetente.

 

  • Pwrmbajtja
  • E drejta ekonomike

 Sipas Nenit 5 të Ligjit shqipëtar për të Drejtën e Autorit, të drejtat ekonomike të autorit janë:

1.E drejta për të riprodhuar veprën, ose e thënë ndryshe, e drejta për të bërë kopje të veprës (Neni 5 a)

  1. E drejta për ta importuar veprën me qëllim shpërndarjen në publik (Neni 5 b); Autori mund të vendos që veprën e tij ta shesë jashtë shtetit me një cmim më të ulet sesa cmimi qe ka vepra në vendin e origjinës.

3.E drejta për të përkthyer veprën (Neni 5 c); 4. Përshtatje, sistemime, transformime të veprës (Neni 5c) 5. E drejta e shfaqjes ose e deklarimit të veprës para publikut (Neni 5 d) 6.E drejta e komunikimit të veprës për publikun me anë të transmetimit ose ritransmetimit (Neni 5 dh) 7.E drejta e transmetimit të veprës për publikun me kabllo a mjet tjetër (Neni 5 e)

  • Të drejtat vetjake jopasurore.

1.E drejta e bërjes publike të veprës: Është e drejta personale e artistit për të vendosur kur, si dhe nëse do ta bëjë publike veprën

  1. E drejta për t’u njohur si autor i veprës: Kjo i jep artistit të drejtën të kërkojë kreditë për punën e tij në mënyrë që të tjerët ta dinë se ai është autori i asaj vepre.

3.E drejta e integritetit: Në bazë të kësaj të drejte, autori ka të drejtë të ndalojë çdo modifikim që mund t’i bëhet veprës së tij nga të tretët.

4.E drejta e nxjerrjes nga qarkullimi: Kjo e drejtë mund të shihet si e kundërta e të drejtës për bërjen publike të veprës. Në bazë të kësaj të drejte, autorit i lejohet që, edhe pasi vepra është hedhur në qarkullim, ai t’a ndryshojë, korrigjojë dhe madje t’a tërheqë veprën nga qarkullimi për çfarëdo arsyeje.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5.Shembuj konkret të së drejtës së autorit

 

5.1 Inspektimi i subjektit botues “Belina H” [7]

Menjëherë pas marrjes dijeni nëpërmjet mediave për botimin në shqip dhe hedhjen në treg të librit të Adolf Hitler “Lufta ime” nga Shtëpia Botuese “Belina H”, Zyra Shqiptare për të Drejten e Autorit inspektoi veprimtarinë e subjektit në përmbushje të detyrimeve ligjore që burojnë nga Ligji Nr.9380, datë 28.04.2005, “Për të drejtën e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me të” dhe konstatoi shkelje të të drejtave të autorit, në botimin e librit në gjuhën shqipe, pa asnjë kontratë me titullarët ë së drejtës. Subjekti u ndëshkua me gjobë 100.000 (njëqind mijë) Lekë për botimin e librit me titull: “Lufta Ime” të autorit Adolf Hitlerit.

5.2  Inspektimi i subjektit botues “MIRGEEALB” sh.p.k:

Bazuar në ankimin e depozituar në ZSHDA nga Z. Jaho Brahaj, autor i veprës me titull: “Flamuri Kombëtar Shqiptar”, regjistruar në ZSHDA me Nr. 66-RDA dt. 12.01.2012, kundër subjektit botues “MIRGEEALB”, ZSHDA ushtroi kompetencat ligjore për kryerjen e inspektimit në këtë subjekt në zbatim të LDA-së.

Nga inspektimi rezultoi se subjekti “MIRGEEALB”, shtepi botuese dhe shtypshkronjë, kishte botuar veprën me titull “Flamuri Kombëtar Shqiptar”, pa kontrate botimi me autorin e veprës dhe në kundërshtim me dispozitat ligjore. Kundrejt këtij subjekti u vendos masë administrative me gjobë, sipas Nenit 130/a të LDA, në vlerën 100.000 (njëqind mijë) Lekë.

 

 

 

 

6.Konkluzione

Në sistemin tonë të së drejtës instituti i së drejtës së autorit është i vonë. Kalimi nga lufta e dytë botërore në sistemin monist, padyshim që do ndikonte në rregullimin ligjor të kësaj fushe. Shqipëria preku sistemin demokratik vetëm pas viteve 90’. Vitet 90’ si vite ndryshimesh të mëdha ishin edhe vite tranzicioni për një Shqipëri të vogël, të izoluar dhe të papërgatitur për sfida të mëdha.

E drejta e autorit pwrbehet nga 3 elementw  kryesore sic jane objekti, subjekti dhe pwrmbajtja e tw drejtave tw autorit. Ligji për të drejtën e autorit parashikon se: „Vepër është çdo krijim origjinal e intelektual i materializuar, që synon të ketë efekte në shqisat e njeriut duke marrë një formë të caktuar fizike, pavarsisht nga forma e të shprehurit“.

Aktualisht, ligji në fuqi është ai i 2005; një ligj i mirë por jo në nivelin e një vendi kandidat për Bashkimin Europian. Shqipërisë nuk i ngelet gjë tjetër, veçse të punojë fort për përmirësimin e legjislacionit dhe të përmbushë detyrimet e marra përsipër.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7.Bibliografia

 

  1. Mandro Arta , “E drejta romake” , Botimi 1 , Shtëpia botuese Afërdita, Tiranë, 1998,faqe 139.2.
  2. Semini M, “E drejta e autorit ne Shqiperi”, Skanderbeg Books, 2009, Tirane.
  3. http://zshda.gov.al/
  4. http://www .academia.edu/4037273/E_drejta_e_Autorit_ne_BE
  5. http://zshda.gov.al/w p-content/uploads/2014/05/BULETINI_2012.pdf
  6. http://www .w ipo.int/w ipolex/en/text.jsp?file_id=223431#LinkTarget_260
  7. http://www .doktoratura.unitir.edu.al/w p-content/uploads/2014/03/Doktoratura-Uarda-Albunesa-Instituti-Studimeve-Europiane.pdf

 

[1] Ligji “Për të  drejtën e autorit dhe të  drejtat e tjera të  lidhura me të  “Nr.9380, datë  28.04.2005.

[2] Mandro Arta , “E drejta romake” , Botimi 1 , Shtëpia botuese Afërdita, Tiranë, 1998,faqe 139.

[3] ligji Nr.2022, datë 02.04.1955

[4] Ligji “Për të  drejtën e autorit dhe të  drejtat e tjera të  lidhura me të  “Nr.9380, datë  28.04.2005.

[5] neni 6 i Ligjit Nr 9380, dt 28.04.205

[6]Semini M, “E Drejta e Autorit në Shqipëri”,  Scanderbeg books, 2009, Tiranë

[7] Analiza vjetore 2012 – ZYRA SHQIPTARE PËR TË DREJTAT E AUTORIT

Share This:

Ardit Berisha - E Ardhmja Europiane e Kosovës

E Ardhmja Europiane e Kosovës

ARDIT BERISHA

Student në Universiteti “Haxhi Zeka”- fakulteti juridik në Pejë

                                                                                                                  Ardit_gervalla@outlook.com

ABSTARKTI                                                                                                             

Flitet gati çdo dite si në mediat elektronike dhe në ato të shkruara, nga politikanë,analistë dhe publicistë duke pohuar se qellimi dhe ëndrra e Kosovës është në familjen e madhe evropiane.Mirëpo, opinioni publik është shumë pak i njoftuar rreth anetarsimit në BE, kriteret që duhet plotsuar , mangësitë apo vështërsitë që hasim, fazën të cilën gjendemi. Procesi i integrimit europian është prioriteti kryesor kombëtar i Republikës së Kosovës që është shfaqur nga momenti i konsolimit të shtetsisë. Sfidat kryesore për Kosovën në rrugën drejt anëtarësimit në BE kanë të bëjnë me kuptimin e procesit dhe pasojave të tij, angazhimin dhe përkushtimin e qeverisë i cili duhet të trajtojë integrimin europian si prioritet të rendit të parë, institucione të qëndrueshme dhe të fuqishme, kapacitet administrativ për të përgatitur dhe implementuar strategji dhe plane konsistente, koherente dhe mirë të bashkërenduara, që sigurojnë zhvillim ekonomik dhe ecje të shpejtë drejtë Bashkimit Europian. Mendoj se na presin shumë punë edhe në të ardhmen, duke respektuar kriteret bazë: demokracia dhe sundimi i ligjit, ofrimi i shërbimeve publike, administrata publike transparente dhe llogaridhënëse dhe vazhdimi i reformave të vetëqeverisjes, respektimi dhe toleranca ndërmjet komuniteteve duke inkurajuar kthimin; luftimi i korrupsionit dhe i krimit të organizuar, krijimi i kushteve të favorshme për investim, tregti, punësim dhe zhvillim ekonomik. Kosova është në rrugë lineare drejte familjës së madhe evropiane por, akoma ka sfida të mëdha që e presin deri në aktin final. Nuk duhët të jemi skeptik dhe pesimistë por, duhet të punojmë nëse dëshirojmë që vendi ynë të jetë sa më parë në unionin e shteteve me demokraci të avancuar.

Fjalët Kyqe:Integrimi,Sfidat,Angazhimi ,Kriterët .

 

Hyrje

Në këtë punim do të diskutohet rreth së ardhmës së Kosovës drejt familjës së madhe Europiane ,si dhe sfidat më të cilat ballafaqohet Kosova në rrugën e saj drejt bashkimit europian.Kosova është në rrugën e saj të duhur të zhivllimit dhe inkorporimit në organizatat ndërkombëtare ,besoj që tashmë kemi bërë progres mjaftë të madhë sa i përket kalimi të tranzicionit , ënde ka punë që të kapim sistemet europian dhe shtetin tonë të integrojmë denjësisht ashtu siq na ka hije si popull më tradita dhe kulturë të lartë.Kosova është duke punuar në rrugës së saj drejt BE-së , gjithashtu edhe ndihma e BE-së në këtë drejtim nuk ka munguar . Kosova ka raporte mjaftë të mira më bashkimin europian dhe qdo herë është e gatshme për bashkpunime të cilat vendin tonë e afrojnë me evropën . Sfidat janë të shumta dhe më ndihmen e shteteve mike rruga e saj do të lehtësohet ,një strategji e mirë dizajnuar duke bashkrenditur planin rreth ndryshimeve dhe përmirësimeve të gjendje aktuale do të ndihmonte këtë proces mjaft të rendësishem për të ardhmen e Kosovës .Kosovës i mbetet të punoj që të krijoj institucione stabile të cilat garantojnë demokraci,sundim te ligjit ,respektim të të drejtave të njeriut dhe mbrojtje të pakicave ,që të kemi një ekonomi të lirë ,si dhe kapacitet për ti bërë ballë presionit të konkurrencës dhe forcave te tregut në BE.Anëtarsimi i saj në organizata ndërkombëtare dhe botërore si dhe ratifikimin e rezolutave dhe aktëve ndërkombëtare të cilat e freskojnë sistemin juridik dhe politik të vendit .

 

E Ardhmja Europiane e  Kosovës

 

Bashkimi Europian ka qenë pjesë integrale e përpjekjeve nderkombëtare për ndërtimin e një të ardhmeje të re për Kosovën që nga viti 1999.

Bashkimi Europian – shtetet anëtare dhe institucionet e tij, veçanërisht Komisioni Europian – luan një rol të rëndësishëm në rindërtimin dhe zhvillimin e Kosovës. Bashkimi Europian është donatori më i madh që ofron ndihmë për Kosovën dhe rajonin e Evropës Juglindore në tërësi dhe udhëheq përpjekjet e rindërtimit.

Kosova ka marrë mbi €2 miliardë ndihmë nga BE-ja që nga viti 1999. Ndërsa në fillim ishin të përqëndruara në aksione emergjente dhe ri-ndërtim, tani këto ndihma përqëndrohen kryesisht në mbikqyrjen e Kosovës në ndërtimin e institucioneve të qëndrueshme dhe zhvillimit stabël ekonomik për një të ardhme të sigurtë Europiane.

18 shtetet anëtare të BE-s vazhdojnë të kenë përfaqësitë e tyre në Kosovë dhe disa organizata jo-qeveritare nga shtetet e BE-së janë aktive në vend.

BE e ka përsëritur (së fundmi në Këshillin Europian në Dhjetor 2010) që Kosova ka një perspektivë të qartë europiane së bashku me të gjitha shtetet e Ballkanit. BE-ja mbetet e vendosur të luajë rolin udhëheqës në sigurimin e stabilitetit të Kosovës përmes misionit për sundimin e ligjit në kuadër të Politikës së Sigurimit dhe Mbrojtjes Europiane (ESDP), përmes Përfaqësuesit Special dhe gjithashtu kontributit për Zyrën Civile Ndërkombëtare (ICO). Komisioni Europian e përcjell Kosovën në përpjekjen e saj për reforma europiane dhe ofron ndihmë e rekomandime; kjo edhe për të arritur synimet që Këshilli ka caktuar në Partneritetin Europian për Kosovën.

 

Zyra e BE-së luan një rol esencial në përmbushjen e agjendës evropiane në Kosovë me qëllim që të promovojë Kosovën drejt përafrimit me Bashkimin Evropian. Duke qenë pjesë integrale e Shërbimit Evropian për Veprim të Jashtëm si dhe e përfaqësimit të Komisionit Evropian në Prishtinë, Zyra siguron se dialogu i përhershëm politik dhe teknik mbështetet nga institucionet në Bruksel. PSBE ofron këshilla dhe mbështetje për Qeverinë e Kosovës në procesin politik, bënë bashkërendimin e të gjithë prezencës së BE-së në Kosovë; dhe i kontribuon zhvillimit dhe konsolidimit të respektimit të të drejtave njerëzore dhe lirive themelore në Kosovë. PSBE i raporton Këshillit të Bashkimit Evropian, një trup ndër-qeveritarë që i përfaqëson 27 shtetet anëtare të BE-së, përmes Përfaqësuesit të Lartë/Zëvendëspresidentes së Komisionit Evropian, Federica Mogherini.

Misioni i Bashkimit Europian për Sundimin e Ligjit në Kosovë (EULEX) është misioni më i madh civil i ndërmarrë ndonjëherë nën platformën e Politikës së Sigurisë dhe Mbrojtjes Europiane. Qëllimi kryesor është të ndihmojë dhe përkrahë autoritetet e Kosovës në sundimin e ligjit, veçanërisht në polici, drejtësi dhe dogana. EULEX është një mision teknik i cili monitoron dhe këshillon ndërkohë që mban edhe disa funksione ekzekutive të kufizuara. Baza ligjore e EULEX-it është Aksioni i Përbashkët i Këshillit 2008/124/CFSP i datës 4 shkurt 2008. Kryesuesi i misionit të EULEX-it është Gabriele Meucci.

 

Samitet e suksesshme BE- BP shënojnë një epokë të re për vendet e Ballkanit Perëndimor duke siguruar perspektivën evropiane të rajonit, përfshirë edhe Kosovën. Agjenda e fuqizuar e Selanikut dhe hapja e Partneriteteve Evropiane dhe instrumenteve tjera nga politika e zgjerimit, kanë intensifikuar edhe marrëdhëniet e Kosovës me BE-në. Aspektet kryesore janë të definuara në Partneritetin Evropian për Kosovë, ndërsa Kosova po ashtu merr pjesë në instrumente tjera në kuadër të PSA. Megjithatë, Komisioni Europian kërkon forma që mundësojnë përfitimin e plotë të Kosovës nga të gjitha instrumentet e PSA-së, në pritje të njohjes së pavarësisë, – për të hyrë në marrëdhënie të caktuara kontraktuale , e cila vlen njësoj si për çdo shtet që dëshiron të jetë

 

në BE, pasi të ketë përmbushur Kriteret e Kopenhagës . Ato nënkuptojnë që Kosova të ketë:

 

  • institucione stabile që garantojnë demokraci, sundim të ligjit, të drejta të njeriut dhe respektim e mbrojtje të të drejtave të pakicave;
  • ekonomi të tregut të lirë, si dhe kapacitet për ti bërë ballë presionit të konkurrencës dhe forcave të tregut në BE;
  • kapacitet për të pranuar obligimet që rrjedhin nga anëtarësimi, përfshirë unionin politik, ekonomik dhe monetar, d.m.th Acquis Communautaire;

 

 

SFIDAT PARA NESH

 

Sfidat kryesore për Kosovën në rrugën drejt anëtarësimit në BE kanë të bëjnë me kuptimin e procesit dhe pasojave të tij, angazhimin dhe përkushtimin e qeverisë i cili duhet të trajtojë integrimin europian si prioritet të rendit të parë, institucione të qëndrueshme dhe të fuqishme, kapacitet administrativ për të përgatitur dhe implementuar strategji dhe plane konsistente, koherente dhe mirë të bashkërenduara, që sigurojnë zhvillim ekonomik dhe ecje të shpejtë drejtë Bashkimit Europian. Mbështetja publike është e një rëndësie të madhe dhe duhet fituar përmes argumenteve të qarta në favor të procesit të integrimit dhe anëtarësimit në BE. Një strategji e fuqishme dhe mirë e dizajnuar duhet të involvojë mediet, gazetarët, partnerët social, OJQ-të dhe bërësit e opinionit publik dhe është thelbësore për ta shndërruar në sukses këtë proces.  Pranimi i financimit të BE-së për Para-aderim, Mojmir Mrak & Dragan Tilev, Forum 2015, mars 2008, E njëjta vlen edhe për fushën e komunikimit dhe informimit. Përgjegjësia, transparenca dhe informimi mbi progresin në kuadër të procesit nga ana e qeverisë janë kyçe. Një strategji dhe plan veprimi për komunikim të procesit të integrimit duhet të aktivizohet. Një lidhje e fuqishme duhet të sigurohet në mes të nivelit politik dhe atij vendimmarrës me nivelin administrativ, operacional dhe teknik për zbatim të suksesshëm të prioriteteve. Do të duhej emëruar një zëvendës-kryeministër për çështje europiane, i cili do të udhëheq dhe bashkërendon të gjitha iniciativat e lidhura me integrim europian në bazë ditore. Në Kosovë, një sfidë e vërtetë është vendosja e një plani koherent, konsistent dhe mirë të bashkërenduar për adoptimin e politikave dhe legjislacionit të BE-së, d.m.th, Plani Kombëtar për Miratimin e Acquis. Mbi këtë plan duhet arritur konsensusi në Kuvend të Kosovës dhe pajtimi në nivel të qeverisë për ta bërë këtë program legjislativ të vetin. Ky do të duhej të jetë dokument “referent” për riorganizimin e institucioneve, vendosjen e prioriteteve buxhetore, programimin e asistencës së jashtme dhe formulimin e pozicioneve negociuese. Roli i Komisionit parlamentar për Integrim paraqet një instrument për monitorimin dhe implementimin e PKMA. IPA tash paraqet një instrument financiar të vetëm, të unifikuar për asistencën e paraaderimit dhe këtë për periudhën financiare 2007 -2013. Në mënyrë që të mund të absorbojë fondet e IPA-s si dhe të bashkërendojë dhe programojë asistencën e BE-së, qeveria e Kosovës duhet që të zhvillojë kornizën e duhur legjislative dhe institucionale dhe në përputhje me të të zhvillojë kapacitetet administrative. Pronësia mbi programin duhet të shtohet ndërsa përgjegjësia për aktivitetet për zbatim duhet të kalojë gradualisht te institucionet përgjegjëse kosovare. Ministria e Financave duhet të inkuadrohet që në fazat më të hershme, duke përfshirë edhe procesin e planifikimit të buxhetit, ndërsa programimi i IPA-s mbetet nën udhëheqjen e Bashkërenduesit të Kosovës për IPA. Një politikë e përbashkët duhet të zhvillohet në mes të Bashkërenduesit për IPA dhe mekanizmit për Bashkërendim Qendror të Donatorëve të cilët duhet të flasin me një zë.  Forcimi i administratës në masë sa t’i besohet menaxhimi me fondet e IPA-s në një të ardhme të afërt së bashku me decentralizimin progresiv të asistencës së BE-së kërkon një vëmendje të menjëhershme. Implementimi i decentralizuar e bënë asistencën më të efektshme. Për më tepër, menaxhimi i decentralizuar duhet të shihet edhe si një proces mësimi. Në këtë mënyrë mund të sigurohet përvoja e duhur për menaxhim të fondeve edhe më substanciale, kur Kosova të bëhet vend anëtarë i BE-së. Një sfidë e vërtetë do të jetë ndarja e qartë e përgjegjësive në mes të trupit qendror për bashkërendim të çështjeve evropiane, aktualisht AIE dhe Ministrisë për Punë të Jashtme (MPJ), kur ajo të themelohet, përfshirë edhe përfaqësinë në Bruksel, kur ajo të hapet. Një rrjedhë automatike dhe qarkullim i informatave duhet t’i shërbejë të dyjave: MPJ dhe zyrës në Bruksel. MPJ duhet të udhëheqë në të gjitha aspektet politike të jashtme të procesit të integrimit, ndërsa AIE duhet të udhëheqë të gjitha aspektet e brendshme teknike e bashkërenduese që kanë të bëjnë me reformat e lidhura me procesin e integrimit europian. Kosova ka nevojë që menjëherë të fillojë përgatitjet për negociata të MSA. Kjo nënkupton përgatitjen e ekipit negociator dhe një rrjet ekspertësh relevant në fushat e MSA, përfshirë edhe përgatitjen e pozicioneve të negocimit. Lidhur me këtë, një kyçje e hershme e komunitetit të biznesit dhe publikut të gjerë rekomandohet për shkak të efekteve të dukshme që zbatimi i MSA ka në këto pjesë shoqërisë. Sidoqoftë, sfida kryesore mbetet zbatimi i dokumenteve si Partneriteti Europian ose MSA, për të cilat është arritur marrëveshja me BE-në. Një mekanizëm i fuqishëm i monitorimit duhet të jetë funksional në mënyrë që të përcjellë zbatimin e obligimeve dhe në përputhje me ato të prodhojë materialet informative dhe raportuese. Në vitet para nesh, sfida qëndron në themelimin e trupave për MSA që do të duhej të udhëhiqen nga ekspertë të shquar dhe me aftësi lidershipi. Sfidë në të ardhmen është përgatitja e negociatave për anëtarësim në BE, duke siguruar ndarje të qartë të përgjegjësive në mes të aktorëve kyç. Një lidership i fuqishëm dhe puna përmes NPAA paraqet ushtrim për përgatitjen e e pozicioneve për negocim. Kapaciteti administrativ për të shtyrë përpara procesin e integrimit evropian, për të negociuar dhe zbatuar MSA-në, për të transpozuar dhe përkthyer legjislacionin e BE-së, për të negociuar anëtarësimin dhe për të qenë anëtarë i barabartë në BE është dëshmuar të jetë parakusht për një proces të suksesshëm. Mungesa e kapaciteteve në Administratën Publike të Kosovës kërkon veprim të menjëhershëm: kjo nënkupton, të fillohet menjëherë dhe të vazhdohet në mënyrë sistematike me përgatitjen e administratës, me zbatimin e Reformës së Administratës Publike dhe hartimin e një plani gjithëpërfshirës të veprimit. Sfida përfshinë hartimin e një strategjie të trajnimit dhe një plani operacional të veprimit; themelimin e qendrave të specializuara të trajnimit, skema të bursave etj. me kujdes të veçantë për aftësitë e komunikimit, negocimit dhe të njohjes së gjuhëve.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Konkluzion :

Kosovës i mbetet të punoj që të krijoj institucione stabile të cilat garantojnë demokraci,sundim te ligjit ,respektim të të drejtave të njeriut dhe mbrojtje të pakicave ,që të kemi një ekonomi të lirë ,si dhe kapacitet për ti bërë ballë presionit të konkurrencës dhe forcave te tregut në BE.Anëtarsimi i saj në organizata ndërkombëtare dhe botërore si dhe ratifikimin e rezolutave dhe aktëve ndërkombëtare të cilat e freskojnë sistemin juridik dhe politik të vendit .Mungesa e kapaciteteve në Administratën Publike të Kosovës kërkon veprim të menjëhershëm: kjo nënkupton, të fillohet menjëherë dhe të vazhdohet në mënyrë sistematike me përgatitjen e administratës, me zbatimin e Reformës së Administratës Publike dhe hartimin e një plani gjithëpërfshirës të veprimit. Sfida përfshinë hartimin e një strategjie të trajnimit dhe një plani operacional të veprimit; themelimin e qendrave të specializuara të trajnimit, skema të bursave etj. me kujdes të veçantë për aftësitë e komunikimit, negocimit dhe të njohjes së gjuhëve.Kosova duhet të koncentrohet në krijimin e stabilitetit dhe sigurisë juridike si një parakusht për paqe, siguri dhe zhvillim ekonomik.Nuk duhët të jemi skeptik dhe pesimistë por, duhet të punojmë nëse dëshirojmë që vendi ynë të jetë sa më parë në unionin e shteteve me demokraci të avancuar.

 

 

 

http://eeas.europa.eu/delegations/kosovo/eu_kosovo/political_relations/index_sq.htm

https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&uact=8&sqi=2&ved=0ahUKEwiEiIzI_p3NAhXGthQKHRjdADEQFggcMAA&url=http%3A%2F%2Feeas.europa.eu%2Fdelegations%2Fkosovo%2Feu_kosovo%2Fpolitical_relations%2Findex_sq.htm&usg=AFQjCNF6c2O9PtZtSItomcDgGB4hCnHCjw&bvm=bv.124088155,bs.1,d.bGg

 

Share This:

Erlind Cela - Elitat, roli i tyre ne shoqerit ne tranzicion

      Erlind Cela         

Elitat, roli i tyre ne shoqerit ne tranzicion. 

 

STRUKTURA

     -Kreu    I

    – Historia eshte nje varreze e aristokracise

             1.1. Teorite mbi elitat

           1.2.Pareto: LIGJI I QARKULLIMIT TE ELITAVE

          1.3. Mosca: KLASA SUNDUESE

1.4.Michels:LIGJI I HEKURT I OLIGARKIS

    -Kreu II

     -Metodologjia.

            2.1. Konfigurimi i elitave ne shoqerite post-socialiste

            2.2. Procesi i demokratizimit ne driten e riprodhimit/ qarkullimit te elitave

            2.3. Elitat dhe klasat e mesme nen regjimin komunist

          2.4. Llojet e elitave ne Shqiperi

                  2.4.1.- Elita politike

                  2.4.2.- Elita intelektuale

      -Kreu  III                

       -Elita intelektuale.

             3.1.Largimi i trurit

             3.2. Shoqeria civile

             3.3. Analiza e gjetjeve.

             3.4. Citime

.

-Rekomandimet

 

-LITERATURA   ( Referencat )

 

 

 

 

Abstrakt

Qellimi i ketij punimi eshte te jap nje veshtrim te plote rreth pozicionit dhe rolit te elitave ne shoqerine shqipetare. Shqiperia eshte nje vend ne zhvillim dhe nuk mund te pretendojme ende te flasim per klasa elitash te qendrueshme , aq me teper me ndryshimin e regjimit nga socializmi me te drejta te kufizuara ndaj burimeve te informacionit ne kalimin ne demokraci me ndryshimin rrenjesor te ideologjive, botekuptimit dhe filozofise se jeteses se vete individeve.Pra qellimi yne eshte ti japim nje pergjigje te argumentuar rreth ceshtjes se elitave shqipetare, sa jane ato ne pozicionin e tyre elitar.

 

Fjale kyce

Elitat ne Shqiperi,pozicioni elitar, roli i elitave ne shoqeri

“Historia eshte nje varreze e aristokracise”

Me kete fraze italiani Vilfredo Pareto, i cili paraqiti fjalen elite ne shkencat sociale, formuloi idene e tij te uljes se pozites si dhe te renies se elitave, sidomos te elites politike.Per te dhe Gaetono Mosca-n, babai i dyte themelues, koncepti kyc ishte qarkullimi i elitave. Teoricienet si Pareto dhe Mosca, por edhe Robert Michels (gjermani qe formuloi” Ligjin e famshem te Hekurt te Oligarkise” bazuar ne pashmangshmerine e sundimit te pakicave ne kuader te Partise Social Demokrate te Gjermanise ),japin mendime te forta se si elitat duhet te veprojne dhe se si pozitat e tyre mund te justifikohen .Sjellja e duhur e elitave eshte ende, natyrisht e debatuar ashper ne arenen publike, por me pak ne kerkimet modern sociale mbi elitat.Sot, fjala elite perdoret ne nje kuptim shume te gjere, per shembull, mund te flitet per nje “elite sportive”.Megjithate , ne studimet modern ,elitat zakonisht perkufizohen si kandidate ne pozita te larta si ne sektorin publik dhe ne ate privat, si anetare te parlamentit apo te bordeve drejtuese.Fokusi eshte ne karakteristikat individuale te ketyre kandidateve, per shkallen ne te cilen ata jane te nderlidhur me njeri-tjetrin ,ose mundesia qe njerezit me karakteristika te caktuara te jene ne gjendje per te marre nje pozicion te tille elitar.Nje elite eshte nje grup i zgjedhur dhe i vogel i qytetareve dhe organizatave qe kontrollojne nje sasi te madhe te pushtetit.Ne baze te dallimit social ne lidhje me grupet e tjera te shtresave me te ulta shumica e ketyre grupeve te perzgjedhura jane vazhdimisht ne kerkim te diferencimit, si dhe ndarjes nga pjesa tjeter e shoqerise. Normalisht koncepti i elites eshte perdorur per te analizuar grupe qe ose kontrollonin ose ishin ne pozita ne krye te shoqerive. Krijimi i nje elite eshte gjithashtu rezultat i evolucionit te tyre ne te gjithe historine e njerezimit. Sot, pyetje ne lidhje me hapjen ose afersine e institucioneve te caktuara dhe shanset qe nje person i vecante me karakteristika te caktuara te zere nje pozicion elitar jane thelbesore per studimet sociologjike mbi elitat. Shkrime mbi eliten jane bere edhe ne vendin tone , por megjithese ato mbeten ne kuadrin e mendimeve ,edhe pse te vlefshme,personale dhe jo studime te mirefillta,por per dicka mund te theme i se munde te bashkohen te gjithe :Elita eshte nje grup njerzish te cilet vijne nga shtresat,segmente apo fusha te shoqeris.Keta individe qe dalin nga gjiri i shoqeris na udheheqin dhe na perfaqesojne .

 

 

 

Teorite mbi elitat

Studimet mbi elitat kane qene nje nder subjektet me te medha ne shkencat sociale vecanerisht ne sociologji dhe shkencat politike.Ky theksim vjen kryesisht per shkak te efekteve te pamohueshme dhe rolin e elitave ne shoqerite e zhvilluara apo ne zhvillim. Eshte interesante ,qe shumica e ketyre studimeve veshtire te mbulloje studimet e themeluesve te teorive per elitat.

 

Disa nga teorite mbi elitat

Pareto: LIGJI I QARKULLIMIT TE ELITAVE

Pareto thote se njerezit jane qeverisur gjithmone nga elitat pervecse ne periudha te shkurtra kohe. Sipas tij, “Historia e njerezve eshte historia e vazhdueshme e zevendesimit te elitave te caktuara, nderkohe qe nje ngjitet nje tjeter bie, i tille eshte fenomeni i vertete, edhe pse per ne ai shpesh mund te paraqitet ne nje forme tjeter” .Pareto studion strukturen dhe ndryshimin e elitave dhe jo-elitave.Jo-elitat dhe elitat nuk jane te qendrueshme ,ato jane subjekt i ndryshimit. Jo-elitat e reja rriten dhe i zene vendin elites se vjeter.Ky ndryshim eshte quajtur ligji i qarkullimit te jo-elitave nga Pareto.Ai thote se jo-elitat nuk zgjasin. Ata jetojne ose marrin pozicion ne nje kohe te caktuar.Ne rrjedhen e kohes elitat pesojne nje ndryshim kur ndryshon perberja e anetareve te elites ,por pasardhesit e tyre nuk kane cilesite per te qene elite ,ose infiltrimi i elementeve pa lidhje ne klasat e ulta dhe nje tjeter shoqeri, ose ndryshimet ne te drejtat ligjore ne shoqeri ,si zgjatje e te drejtave te qytetarise qe jep nje mundesi per jo-elitat per te levizur lart. Qarkullimi i eltave ne pushtet eshte me i qarte se qarkullimi i pergjithshem i elites. Elitat drejtuese apo ne pushtet jane gjithmone ne nje gjendje te transformimit te ngadalte dhe te vazhdueshem. Duke marre parasysh mjetet per te kontrolluar klasat lendore, Pareto i ndan elitat politike ne dy grupe: 1. Dhelprat dhe 2. Luanet. Ndersa Dhelprat preferojne te sundojne nepermjet bashkepunimit, intrigave diplomatike dhe dredhive, Luanet preferojne te sundojne nepermjet perdorimit te forces. Elitat vecanerisht ato qeverisese ,jane te vetedishme per heterogjenitetin e individeve , te shperndarjes  jo te barabarte te aktiveve materiale dhe aktiveve jo-materiale ne shoqeri dhe interesat e tyre. Po ashtu ,ne kontrast  me masat ,elitat qeverisese perfshihen ne veprime me logjike se sa jo-logjike ,qe e ben me fleksibel dhe te ditur ndaj interesave te tyre.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mosca: KLASA SUNDUESE

Ashtu si Pareto, Mosca thote se ne cdo lloj shoqerie , ne cdo pike te histories ,ka dy klasa njerzish: nje klase qe sundon dhe nje klase qe eshte e sunduar. E para permban nje numer te pakte te njerezve dhe posedon gjithe fuqine dhe privilegjet ,ndersa e dyta perbehet nga nje numer i madh njerezish dhe i nenshtrohet sundimit  te te pareve  dhe siguron rendesi instrumentale per organizimin politik. Logjika e klases ne pushtet ,per Mosca-n ,eshte e thjeshte :aftesia per tu organizuar lehte dhe ne menyre efektive. Pakica eshte gjithmone e organizuar prandaj ,ajo ka aftesine per te mposhtur shumicen .Per Mosca-n kjo lidhje dhe rezultatet e saj jane te pashmangshme. Sipas Mosca-s ,historikisht pjestaret e klases ne pushtet perpiqen te justifikojne ekzistencen dhe politikat e tyre duke perdorur disa parime universal morale, superioritetin etj. Per Mosca-n ne nje nivel te caktuar te qyteterimit , klasat ne pushtet nuk justifikojne pushtetin e tyre ekskluzivisht nga posedimi de facto i saj, por perpiqet te gjeje nje baze morale dhe ligjore per te. Sipas Mosca-s , klasa ne pushtet ka nje karakter ne pergjigje te ndryshimeve sociale ne shoqeri dhe ka nje lidhje te ngushte midis nivelit te qyteterimit dhe karakterit te klasve sunduese. Sipas ketyre dy propozimeve plotesuese, mund te thuhet se klasa ne pushtet esht subjekt i ndryshimit social dhe jo aktor i saj.

Michels:LIGJI I HEKURT I OLIGARKIS

Per Michels organizatat jan mjetet e vetme per krijimin e nje vullneti kolektive dhe ata punojne ne baze te ligjit te hekurt te oligarkis “Eshte organizimi ai qe lind dominimin e te zgjedhurve mbi te zgjedhurit kush thote organizat thote oligarki”Michel pranon elitat ne shoqeri por jo qarkullimin  te elitave ne drejtim te zevendesimit te  njeri tjetrit ,ekziston beteja midis” Elitave “por fundi i kesaj lufte nuk eshte zevendesimi apsolut i elitave te vjetra me ato te reja ,por nje bashkim i elitave.Zevendesimi i plote i elitave eshte i rralle ne histori.

 

METEDOLOGJIA

Metodologjia e perdorur ne kete punim eshte analiza pershkruese  dhe intervista e pastrukturuar te kryera me disa individe te cilet jane perfaqesuesit me te spikatur te elitave ne vendin tone u perdor forma e startadizuar me fund te hapur e intervistave te pastrukturuar  per arsye te avantazheve qe perfshin ne orjentimin e pyerjeve sipas pyetjes se kerkimit me gjithe  ate kjo metode ka mangesi kryesore shtrirjen e rezultateve  ne gjithe popullaten pasi mendimet e mbledhura jane teresisht individuale qe bazohen ne eksperiencen personale te te intervistuarve.

Ky punim ka  per qellim paraqitjen e nje kornize te situates aktuale ne te cilen gjenden elitat ne vendin tone ,punimi eshte bazuar ne analizen e literatures ndekombetare mbi fushen tone  te studimit  dhe analizen e te dhenave te mbledhura nga disa intervista te zhvilluara ne disa nga perfaqsuesit me te spikatur te elitave ne vendin tone.

 

Konfigurimi i elitave ne shoqerite post-socialiste

Kaminski ne perpjekjen e tij per te percaktuar burimet e elites politike post-komuniste, shenon lidhjen qe ekziston midis elitave dhe nomenclatures se vjeter. Sipas tij elita e re eshte me karakter te perzier dhe perbehet nga : ish-anetare te aparatit dhe administrimitkomunist, revizionistet e meparshem qe u bene disidente me vone ,njerezit me lidhje me kishen, specialist dhe profesioniste lidhja e te cileve me regjimin ishte instrumentale dhe nje mbetje e vogel e anti-komunisteve pjese te pasluftes. E gjithe kjo nenkupton se nuk kemi te bejme me nje grup uniform. Kushtet sociale ne vendet e ish bllokut komunist jane ne mase te madhe te karakterizuara nga marredhenia midis te ashtuquajturaveelita politike te vjetra dhe te reja, domethene midis elitave qe rrjedhin nga radhet e regjimit te meparshem dhe elitave relativisht heterogjene te formuara gjate procesit te te tranzicionit sistemik. Edhe nomenklatura e meparshme ne fakt ka perjetuar transformime te ndryshme dhe nje pjese e saj ka perqafuar ,te pakten formalisht, parimet dhe normat demokratike. Ne funksion te kesaj ka dy interpretime te kushteve post-socialiste. Teoria e riprodhimit te elitave thote qe ndryshimet ne Europen Lindore dhe Qendrore nuk kishin ndikim ne perberjen e elitave pasi nomenklatura ishte ne gjendje te qendronte ne krye te structures shoqerore dhe te behet borgjezia e re e madhe. Megjithate sipas teorise se qarkullimit te elitave keto transformime te sjella nga ndryshimet strukturore ne krye te hierarkise sociale dmth pozitat kyce te zena nga njerez te rinj mbi bazen e parimeve te reja. Ne vendet e Europes Juglindore (Bullgari, Rumani, Shqiperi dhe vendet ish-Jugosllave, me perjashtim te Sllovenise dhe Kroacise) dhe ne vendet e ish-Bashkimit Sovjetik (duke perjashtuar shtetet baltike) elitat politike te parties komuniste arriten te mbajne pushtetin e tyre  edhe pas zgjedhjeve te para demokratike  shume-partiake dhe te reformojne ne nje mase shume me te vogel (edhe pse ne kete rast ajo e pranoi sistemin e demokracise parlamentare ). Ne kete menyre ata mbajten rol kryesor ne zhvillimin social gje e cila do te thoshte nje ngadalesim dhe mungese te ndergjegjes ne ndryshimet sistemike.

 

Procesi i demokratizimit ne driten e riprodhimit/ qarkullimit te elitave

Nga ajo qe eshte diskutuar me pare mund te deklarohet se ekzistenca e nje elite dhe kunder elite ,ose me mire diferencimi midis elitave ,eshte nje nga themelet kryesore strukturore ten je regjimi demokratik. Kjo nenkupton qe nivelet e larta ,ekstreme, te riprodhimit te elitave nuk jane ne perputhje me demokracine. Disa faktore qe mund te vecohen si me te rrezikshem ne kete proces jane:

1.Riprodhim teper i larte i elitave ,qarkullim i pamjaftueshem, parandalon krijimin e nje ekuilibri midis elites se vjeter dhe elitave te reja.

 

2.Kembimi ,transferimi, i pushtetit .Duke qene se nje ndryshim i regjimit qe perfshin eliten e vjeter ne opozite per nje periudhe te caktuar nuk ka ndodhur, kjo rrit me tej efektin e riprodhimit te elitave.

3.Periudha me te gjata te qeverisjes nga kjo parti elitare.

4.Marredhenia e bashkepunimit dhe konkurrences midis shtyllave individuale te elites politike.Sigurisht kjo marredhenie eshte problematike ne situatat e divergjences dhe konfrontimit ,kur nuk ka me konsensus, por konsensusi i tepruar e minon kontrollin reciprok te pengoje funksionimin e institucioneve demokratike .

5.Korniza institucionale ,mjedisi, e cila ose pengon ose nxit tendencat oligarkike (sistemi parlamentar ose presidencial) .Vendet e ekspozuara ndaj gjithe faktoreve te mesiperm te rrezikut perballen me problem te medha ne lidhje me zhvillimin e institucioneve demokratike.

Elitat ne Shqiperi

“Shqiperia ka qene e ngecur ne nje rreth vicioz te institucioneve te dobeta qe

prodhojne udheheqes autoritar, te cilet nga ana e tyre mbeshtesin dhe

promovojne dobesi institucionale”. Kajsiu

Ne vitet e para te tranzicionit, politikeberesit shqipetare ose ishin “te sapoardhur”,te fresket ne pozita pushteti ,duke filluar te mesojne se si te qeverisin ne mjedise te panjohura, ose vinin nga regjimi komunist, pra, duhej te c’mesoheshin me menyrat e vjetra te politikave dhe te mesoheshin me ato te rejat.Ne shumicen e rasteve ata nuk ishin te pajisur me arsim perkates profesional.

Elitat dhe klasat e mesme nen regjimin komunist

Pas pavaresise ne vitin 1912 ,ne Shqiperi u shfaq nje klase e mesme embrionale, por ajo u shtyp gjate komunizmit. Periudha e pare pasi komunistet erdhen ne pushtet (1945-1948) deshmoi nje sulm ndaj elitave politike dhe te dijes formuar para luftes dhe te borgjezise duke konfiskuar te gjitha pronat e tyre.Kjo elite , e cila ishte shkolluar pothuajse teresisht ne perendim ,u zevendesua gradualisht nga nje elite e re intelektuale e pergatitur ne menyre uniforme ne kampin komunist sipas recetes ruse. Sulmi vazhdoi ne shtresen me te brishte te borgjezise ,e perbere kryesisht prej sipermarresve te vegjel, e cila u konsiderua nga komunistet sin je klase reaksionare shoqerore. Ne kete menyre ,gjithe klasat e siperme dhe te mesme te para-komunizmit si dhe elitat u eleminuan. Gjate periudhes 1962-1973 ,ne kohen e “revolucionit kulturor” dhe nen ndikimin e kines ,komunistet filluan eksperimentin e krijimit te nje specie te re ,te njohur si “njeriu i ri socialist” .sic pershkruhet nga Vickers dhe Pettifer kultura politike e elites se Tiranes nen komunizem ishte e nje ngushtice te vecante, tejet provinciale ,e shpesh jashtzakonisht “e vetekenaqur” duke marre parasysh se sa modeste ishin arritjet e Shqiperise ne shume fusha ,dhe plot kontradita te brendshme. Elita artistike ishte konformiste dhe ideologjikisht e indoktrinuar dhe e detyruar te prodhoje te ashtuquajturen ‘arti i realizmit socialist’,ndersa cdo forme tjeter e artit denohej si ‘ideologji borgjezo-revizionistee huaj’.Intelektualet ishin vendosur pothuajse teresisht ne Tirane. Ne te kunderten, ashtu sic Kajsiu ve ne dukje ,fillimi i viteve 90’ e gjeti Shqiperine pa nje elite me pervoje liberale per te udhehequr proceset e tranzicionit. Njerezit qe mbushen hendekun dhe qe formuan nje klase te re politike ne vitet 90’ ishin ,per ironi, kryesisht individe qe kishin qene anetare te Partise se Punes dhe kishin pasur lidhje me vendosjen ish-komuniste. Pak prej elites post-komuniste mund te pretendojne se kane pasur nje status ‘disident’ nen komunizem.Zhvillimi i nje elite te pavarur dhe e fikase ,ne vecanti nje elite politike, ne Shqiperine post-komuniste ishte, pra, nje sfide e vertete.

 

Elita politike

Elita politike eshte nje aktor i fuqishem ,i cili kerkon te dominojne procesin e demokratizimit .Nje nga arsyet qe Shqiperia ka qene e suksesshme si nje shtet-komb ne tere historine e saj eshte se ajo nuk kishte cilesi te till ate udheheqesve ose i ka pasur ato vetem per nje periudhe te shkurter kohe (Skenderbeu, Ismail Qemali,Fan.S.Noli,etj) .Gjate komunizmit ,udheheqesit e Shqiperise dhe diktatori i saj, Enver Hoxha , zgjodhen si modele te tyre Stalin-in dhe Mao Ce Duni-n. Ne nje fare mase ,duke pasur parasysh se, gjate periudhes se tranzicionit ,udheheqesit e Shqiperise erdhen ne nje mase te madhe nga elitat e vjetra komuniste, nuk eshte e cuditshme se cilesia e udheheqesve ka qene e ulet. Fajtore per kete mund te jete:

-Mbizoterimi i mentalitetit komunist ne shumicen e lidereve aktuale dhe politikaneve

-Shumica e individeve qe kane hyre ne politike ,sic veren kritiku i njohur Rexhep Qosja , nuk kane ndonje prejardhje te dukshme akademike ose profesionale  dhe veshtire se kane qene te suksesshem ne profesionet e tyre te meparshme,ose jane njerez pa integritet dhe vlera te larta.

Megjithate ka disa njerez me aftesi reale  dhe pergjegjesi ne mesin e elites politike, te afte per kryerjen e biznesit politik me kompetence dhe me dinjitet. Politika ne Shqiperi eshte kthyer ne nje menyre per t’u pasuruar shpejt ,profesion sot mjaft fitimprures.

Elita intelektuale

Shqiperia nuk eshte aktualisht nje shoqeri ku “dija” eshte vleresuar sa duhet ose konsiderohet e rendesishme ,por nqs vendi do te kete sukses ne rrugen e konvergjences te cilen ajo tashme ka nisur ,forma ideologjike apo politike e vendimmarrjes do te duhet qe gradualisht te plotesohet me nje qasje me teknokratike (vendimmarrja duhet te jete politike ,por duhet te kete edhe baze teknokratike).

Elita politike

Elita politike eshte nje aktor i fuqishem ,i cili kerkon te dominojne procesin e demokratizimit .Nje nga arsyet qe Shqiperia ka qene e suksesshme si nje shtet-komb ne tere historine e saj eshte se ajo nuk kishte cilesi te till ate udheheqesve ose i ka pasur ato vetem per nje periudhe te shkurter kohe (Skenderbeu, Ismail Qemali,Fan.S.Noli,etj) .Gjate komunizmit ,udheheqesit e Shqiperise dhe diktatori i saj, Enver Hoxha , zgjodhen si modele te tyre Stalin-in dhe Mao Ce Duni-n. Ne nje fare mase ,duke pasur parasysh se, gjate periudhes se tranzicionit ,udheheqesit e Shqiperise erdhen ne nje mase te madhe nga elitat e vjetra komuniste, nuk eshte e cuditshme se cilesia e udheheqesve ka qene e ulet. Fajtore per kete mund te jete:

-Mbizoterimi i mentalitetit komunist ne shumicen e lidereve aktuale dhe politikaneve

-Shumica e individeve qe kane hyre ne politike ,sic veren kritiku i njohur Rexhep Qosja , nuk kane ndonje prejardhje te dukshme akademike ose profesionale  dhe veshtire se kane qene te suksesshem ne profesionet e tyre te meparshme,ose jane njerez pa integritet dhe vlera te larta.

Megjithate ka disa njerez me aftesi reale  dhe pergjegjesi ne mesin e elites politike, te afte per kryerjen e biznesit politik me kompetence dhe me dinjitet. Politika ne Shqiperi eshte kthyer ne nje menyre per t’u pasuruar shpejt ,profesion sot mjaft fitimprures.

Elita intelektuale

Shqiperia nuk eshte aktualisht nje shoqeri ku “dija” eshte vleresuar sa duhet ose konsiderohet e rendesishme ,por nqs vendi do te kete sukses ne rrugen e konvergjences te cilen ajo tashme ka nisur ,forma ideologjike apo politike e vendimmarrjes do te duhet qe gradualisht te plotesohet me nje qasje me teknokratike (vendimmarrja duhet te jete politike ,por duhet te kete edhe baze teknokratike).

Elita intelektuale ne pergjithesi perfshin:

Shqiperia nuk eshte aktualisht nje shoqeri ku “dija “eshte vlersuar sa duhet por nese vendi do te kete suksese ne rrugen e konvergjensese qe  ajo tashme ka nisur,forma ideologjike apo politike e vendimarrjes do te duhet qe gradualisht te plotesoj nje qasje me teknokratike.

  1. Intelektualet
  2. Akademiket dhe hulumtuesit
  3. Elita kulturore (shkrimtare dhe artiste)
  4. Elita e mediave (analiste dhe gazatare)

 

Elita intelektuale eshte ndoshta aktori me i rendesishem per te siguruar progresin dhe suksesin e procesit te demokratizimit. Si rezultat i rendesise qe i jepej arsimimit gjate komunizmit dhe statusit social te respektuar te intelektualeve qe e shijuan deri ne fund te viteve 1980, elita intelektuale perbente nje grup te madh ne sasi, edhe pse jo domosdoshmerisht ne cilesi, ne te gjitha fushat.

Largimi i trurit :

Ky fenomen i njohur si “shporodorimi i trurit “ do te thote qe njereze te arsimiar dhe te kualifikuare jane te detyruar te kryejne pune me nivel me te ulet thjeshte se duan ca para fundja fundite per te jeteuar dhe per te siguruar te ardhura per familjete e tyre .Sipas revistes The Economist (2002)Shqiperia ka humbure nje te treten e e njerzve te saj te kualifikuare gjate dekadese se fundit ku shumica e gjejne veten si emigrante ne vende te cilate kan strategji per thithjen e emigranteve te kualifuikuar dhe te mire arsimuar…Paradoksi qendron ne vendet e pasura ku ato perdorin skema dhe strategji per te thithur trurin qe atyre ju nevoite me se shumti.Vende te varfera si shqipria jo qe nuk hartojne stratetgji per thithjen e trurit por nuk ngren mekanizma per ta ndalimin e asaj qe po largohet..Nje  vende si Shqiperia ,aty ku progresi varet nga perkatesit politike dhe jo nga meritokracia do humbas gjithmon njerzit e ngritur kundrjte shoqerive sepse njerzit do largohen  ne vende ku talenti dhe” truri” i tyre vlersohet.

 

 

 

 

 

SHOQERIA CIVILE

Shqiperia nuk ka trasheguar nje shoqeri civile sepse nuk kishte nje ndarje mes shteti dhe shoqeris gjate periudhes komuniste duke qene se shteti dhe partia komuniste kishin kontriollin apsolut dhe depertonin ne cdo aspekte te shoqeris dh te jetes .Nje pjese e kesaj elite te njohur si “Oligark” ushtronin kontroll te konsiderueshem mbi mediat dhe mbi politiken

ELITA MEDIATKE

Ne shqiperi ,mediat duken se kan nje rol shume te rendesishem dhe nje ndikim ,ku gazetaret jan  aktore  te rendesishem .Nga te qenurit vetem propagandiste gjate komunizmirt gjate tranzicionit demogratik kane ndryshuare rolin e tyre duke u kthyere ne avokate social dh ekritik .Edhe pse nje numeri te madhe gazetaresh ju mungon profesionalizmi dhe nje kuptim i veretet i politikes demogratike edhe ekonomis se tregiut ne vitete e fundit jane shfaqur nje numer gazetaresh ,opinionistesh si edhe analitesh  shquare.

ANALIZA E GJETJEVE:

Analiza e gjetjeve te kerkimit procesi i kerkimit nis duke pyetur fillimish elitat e intervistuara mbi kriteret qe duhet te permbush nje elit ne ditet e sotme per tu quajtur e tille si edhe karakteristikat e nevojshme qe duhet te zotroj.

Nder kriteret kryesore elitat perfshijn pergatitjen morale dhe persosjen profesionale dashurin dhe pasionin per punen ka pelqimin e ambicjes personale autoritetin moral nderthurjen e inteligjences morale dhe ate emocionale dhe shpirterore te qenurit nje lider vizionar me aftesi ne punen tende por edhe me gjer ku puna te jet produkt i prodhuar profesinalo social me qellim qe ti kaloj permasat kombetare deshir per te ndikuar tek njerzit dhe shoqeria  tek publiku dhe me gjere.

Karakteristika baze nga permbledhja e te gjith intervistave te intervistuarit rane dakort se elitat duhet te jen profesinalistet te verete ne profesionin e tyre .Karakteristik tjeter qe gjen nje mbeshtetje te madhe eshte atdhedashuria ,njohurit ,fisnikeria, morali i mir..Per  sa i perket pushtetit si karakteristik shohim nje dualizim mendimesh nje pjese e vogel theksojn se pushteti eshte i domosdoshem  per elitat sepse elitat jane pjese ndikuese ne ndryshimet madhore te nje vendi por pushteti duhet te jet ne menyre profesionale te arsyeshme dhe morale.Kurse pjesa tjeter e elitave mendojn se pushteti eshte pjesa me e keqperdorur nga elitat per te rritur mirqenien e tyre personale madje asnje elit nuk duhet te qendroj me shume se kater vjet pastaj duhet te ket rotacion.Nderkoh per sa i perket pasuris trashgimis dhe prejardhjes familjare  shumica e te intervistuarve bjen dakort se nuk jane karakteristika te nevojshme per nje nje individ qe te quhet elitar.Duke u bazuar ne eksperienca personale se si nje njeri e merr rrugen drejt nje etilarizimi cilet jane momentet me te medha me ndikim ne jeten e tij kthesa me e madhe? .Disa nga reflektimet e elitave per te kuptuar faktoret qe kan cuar qe keta individ te quhen elit.Shumica e te intervistuarve kane pohuar se ndikimin me te madh dhe te pazevendsueshem ne formimin e tyre eshte familja.Sipas tyre familja eshte ajo qe i edukon me vlera me vyrtyte me dashuri per punen me mbeshtetje ,pra familja per ta ka qen shtrati ku kultivohen per ta ndjenjat, emri i mir familja,r dashuria ,ambjenti i pershtatshem jan oksigjeni per te ushqyer pafundsisht “motorrat” e elites.

 

Faktor tjeter qe gjen mbeshtetje eshte edukimi por jo thjesht nepermjet arsimimit dhe shkollimit te duhur por edukimit nepermjet punes dhe eksperiences jetesore per te formuar profilin e nje individi me vlera qe diferencohet nga masa dhe qe njohurit ,mendimet dhe eksperiences se tij i ve ne dobi te shvillimit te shoqeris.Faktor tjeter qe ka nje ndikim madhor tek elitat eshte besimi ne vete ndjekja e endrrave dhe pasjoneve me perkushtim dhe vendosmeri energjia pozitive vitaliteti fizik  te qenurit i disiplinuar ne pun kembengules i duruar  i ndershem i pergatitur teorikisht dhe praktikisht te kuptoj thelle problemet dhe duke qendruar fort pas zgjedhjes.Pergjigjet per momentin me vendimtar per te ber zgjedhjen qe u solli ndryshimet ne jet jane te ndryshme si kapercimi nga mbarimi i studimeve ne nje fush tjeter studimi mund te ket qen nje ndryshim apo nxitje familjare rebelim dhe ngritja e zerit ndaj nje padrejtesie i gjendur rastesisht aksidentalisht perball nje zgjedhje te duhur.

 

ME POSHT PO CITOJM DISA NGA OPINIONET E TE INTERVISTUARVE MBI ROLIN DHE MISIONIN E ELITAVE NE NJE VEND.

1.Misioni i elitave ne zhvillimin e nje vendi eshte jo vetem te edukoj dhe te kulturoj por te jet nje pararoj e ndryshimeve shpirterore e kulturore te nje vendi duke pasur nje ndjenj te lart patriotizmi dhe jo nacionalizmi

2.Roli i elitave eshte tu sherbyer njerzve dhe vetes duke u vetzhvilluar vazhdimisht duke u pershtatur me zhvillimet e shoqeris qe evolon shpejt

3.Roli i elitave eshte te hapin mendjen e shoqeris dhe te ndikojn ne konsolidimin e indetitetit kombetar te nje vendi si dhe te kontribojn ne mirqenie dhe ne rritje te nivelit te jeteses te nje shoqerie

4.Elitat jane ato shtresa ku e gjith shoqeria duhet te ndjek shembullin e tyre ku me opinionet dhe keshillat e tyre ato duhet te jen nje model shprehese prosperiteti demokratik  vllazerimi tolerance  dhe te ndikojn ne zhvillimin ekonomiko social te nje vendi.

5.Misioni i elites eshte te jet ze i se vertetes dhe ti bindin njerzit drejt saj vlertat e verteta te nje elite sipas te intervistuareve shfaqen ateher kur vendi ka veshtiresi kur ekonomia eshte e dobet  shoqeria priret drejt kaosit kur burimet jane ne rrezik ne kto momente vendimtare ato duhet te ken guximin dhe te therrasin me sa munden  pavarsisht reagimit sado e dhimbshme te jet ajo ato duhet te plotsojn misione te se vertetes dhe pelqimin e saj.

Te pyetur nese elitat ne shqiperi jan aktualish ne pozicinin e tyre elitar,te gjith te intervistuarit ishin te mendimit se aktualish elitat nuk jane ne pozicionin qe duhet te ishin madje nuk kemi nje elit te mirefillt por thjesh individ te rrall qe kontribojn me shpresen e mir dhe sa munden per vendin .Elitat ne shqipri ende sot nuk po kontribojn sa duhet per zhvillimin e vendit jane te fjetura te menjanuara  nga shoqeria te vete censuruara  shpesh te influencuara nga emocine sociale te castit dhe preferencat subjektive u zen frymen e mendimit profesinal e logjik . Elitat sipas te intervistuareve nuk kane dhene shembull ne vendin tone pervec disa individeve te cilet kane mare nisma pozitive te cilat jane vleresuar me shume jashte shtetit se sa brenda tij por megjithate ka njerez qe bejne perpjekje te vazhdueshme te pa ndalshme pa spikatur pa u bere fenomen pa arritur te krijojne asnje model aq me pak te krijojne nje lloj standarti kjo ndodh me shumicen e atyre shqiptareve elitar qe vuajne nga principet e veta gjate gjith jetes ato bien ne kundershti me shoqerine revoltohen ndaj te pa drejtes dhe gjerave te shumta qe nuk shkojne ne kte vend.

Nje pytje ne te cilen opinionet divergojne eshte ajo lidhur me rolin e shtetit mbi motivimin e elitave. Pjesa me e madhe shprehen se shteti duhet te nderhyj me politika te vecanta per te stimuluar njohur dhe motivuar individet ne realizimin e misionit te tyre krijimin e kushteve te pershtatshme krijimin e rregullave te lojes krijimin e sistemeve sociale te luftoj korrupsionin krimin te mbroje njerezit e ndershem njerezit e zote te perkushtuar te krijoje kushte dhe te mbeshtese financiarisht programe e strategji per elitat me te mira te nje populli.nga ana tjeter pjesa tjeter e te intervistuareve mendojn se ne kapitalizem elitat nuk mund te mbijetojn duke u ushqyer nga shteti pasi eshte pikerisht shteti politik ai qe i blen elitat.nuk mund te presim magji nga shteti  kur ai vete del nga kjo shoqeri qe nuk ka baz te qendrushme zhvillimi dhe shtresezimi mte shoqeris ne bot nese je person elitar i realizon te ardhurat e tua pa ndimen e shtetit produkti jot te perfaqson me se miri ty vlerat etua dhe kontributin real.Koncepti elit qe mbeshtetet nga shteti nuk duhet te ekzistioj sepse elitat duhet ta kundershtojn shtetin ne cdo moment.

 

REKOMANDIMET

Ne vijim po paraqesim disa rekomandime te dhena nga vete elitat e intervistua:

  1. Te njohin pergjesit e veta qe kane te qartesojn rolin e tyre ne shoqeri.

 

  1. Elitat duhet te ken ide te mira te konsoliduara ne koh dhe te ken kurajo ti mbrojn ato ide pavarsisht emocioneve te castit qe perjetojnduhet te bejn analizen e cdo situate dhe te gjejn zgjidhje reale per problemet .

3.Elitat duhet te punojn per te ndryshuar shoqerin ne cdo qeliz duke filluar nga arsimi

4.Duhet te ken vizionin e duhur te shohin prosperitetein drejt alternativave me te mira qe kan        perball.

5.Elita duhet te jen figura te besueshmeris nuk duhet te futen ne politik per te mos u bere pjes e pakices se popullsis.

6.Ndikimi i elitave duhet te jet duke luftuar nga forma me te ndryshme shtyp,medja,forume ku te mledhin opinionet e njerzve dhe ta analizojn dhe te ndertojn srategji per zgjedhjen e problemeve .

7.Elitat duhet te perqendrohen ne sektorin e edukimit te brezit te ri ne reformat e zhvillimit ekonomik dhe te demokratizimit ne vecanti ne drejtim te zbatimit te ligjit.

Sot eshte momenti i duhur per te kultivuar elitat ne shqiperi ne nje bote te hapur me elita te verteta duhet te shfrytezojem potencialet tona dhe ti tregojme vetes se jemi te afte te bejme ndryshimet e duhura ne shoqerin tone drejte nje zhvillimi te qendrueshem dhe afategjate.

Per te permbledhur punimin tone eshte nje nder perpjekjet e pakta per te hedhur drite mbi rolin dhe pozicionin e elitave ne shoqerin shqiptare .Studime te tjera te thelluara gjithperfshirse duhen kryer per te evidentuar rolin,pergjegjesit dhe sfidat e elites ne vendin tone.

 

Refereca:

Bottomore, T.Routledge:”Elites and Society”,London, 1993

Mit hat Frasheri:Perpjekja shqiptare”,1936

Rexhep Qosja:”Demokracia dhe Dorheqja”,Prishtina 2003,11 Dhjetor

Testi IQ:http:cciq-test.co.ukcstatsc.

Share This:

Izaora Hoxha - Pse emigrojnë Shqiptarët edhe në vitet 2015-2016 ?

Emigrimi:
Pse emigrojnë Shqiptarët edhe në vitet 2015-2016 ?

Izaora HOXHA

Abstrakt

Ky punim ka si objektiv të identifikojë se përsë ndodh akoma fenomeni i emigrimit tek shiptarët në vitin 2015. Në këtë punim do të japim një vëzhgim të përgjithshëm të faktorëve që kanë ndikuar dhe ndikojnë në emigrimin e shiptarëve. Ky vend i potencialeve të mëdha që vlersohet dhe si një rrugë e rëndësishme kalimi mes perëndimit dhe lindjen, sot nuk po është i aftë që ta shfrytëzojë këtë pozitë duke i bërë Shqiptarët disi skeptike për të ardhmen. Kjo analizë teorike tregon arsyet se përse Shqiptarët kanë emigruar ndër vite dhe përse ky fenomen u rikthye edhe një herë bë vëmëndjen e të gjithëve në vitin 2015. Kjo ngjarje që ndodhi gjatë 2015 na jep disa indicie kryesore sesi duhet vepruar në të ardhmen dhe sesi ky fenomen mund të parandalohet.

Metodologjia e punimit tonë mbështetet në të dhëna sekondare duke u bazuar në statistika, raporte, INSTAT, IOM dhe publikime lidhur me emigracionin.

 

Fjalë kyçe:              Emigrim, papunësia, remitanca

Klasifikimi JEL:           O15, J6, F24

1.Hyrje

Rënia e sistemit në Shqipëri u parapri nga fenomeni i emigrimit që në vitin 1990, ku me qindra njerëz u dyndën nëpër ambasadat e huaja në vend. Më pas grupe të mëdha njerëzish u larguan me anije ose në rrugë tokësore, dhe sot mendohet se rreth 1.000.000 qytetarë shqiptarë banojnë në emigrim.

Migrimi është një çështje e rëndësishme dhe shumë e diskutuar në Europë sot. Vendet e pasura, në vecanti ato të Bashkimit Europian, mundohen të kufizojnë ardhjet e emigrantëve nga vendet fqinje të varfra. Për vendet e varfra, migrimi ndërkombëtar paraqet një shterim të madh të dëmshëm të forcës së punës më dinamike të tyre dhe kapitalin njerëzor shumë të nevojshëm. Në të njëjtën kohë, emigracioni dhe dërgimi i parave mund të jenë një burim të ardhurash dhe investim financiar për shtëpiakët e varfër dhe si pasojë sjellin zhvillim.

Shembulli dramatik i emigracionit ilegal në Europë është dyndja e menjëhersheme e qindra dhe mijërave Shqiptarëve në shtetet fqinje të Bashkimit Europian pas rënies së murit të Berlinit. Kolapsi i sistemeve financiare ilegale në vitin 1997, dhe si rrjedhim kaosi ekonomik dhe poilitik, shkaktuan nxitën emigrim masiv të mëtjshëm. Në total, më shumë se 700.000 njerëz, rreth një e katërta e fuqisë punëtore totale të shqipëtarëve, emigruan në BE në vitet 1990[1]. Pjesa më e madhe emigruan ilegalisht, edhe duke kaluar malet për në Greqi ose nëpërmjet anijeve kontrabandiste drejt brigjeve të Italisë. Gjithsesi, shifrat nuk janë të sigurta pasi nuk ka një numërim të saktë të emigrantëve shqiptarë në vendet pritëse.  Ajo cfare bie në sy është vala e madhe emigranteve gjatë vitit 2015, në një kohë kur bilanci emigrator në Shqiperi kishte qenë gjithmonë pozitiv që nga 2007 me Shqpitarë emigrant që ktheheshin në Shqipëri më shumë se ata që iknin jashtë saj. Kjo valë migratore ka ndodhur për arsye të ndryshme, e cila nisi që nga deklarata e Gjermanisë per 45 mije vende pune të lira e deri tek shpresat për azil ekonomik në vendet e BE. Nje shtysë te madhe pati dhe paraqitja mediatike qe ju bë këtij fenomeni duke i shtyrë shumë banorë nga zonat rurale të linin shtëpitë dhe të lëviznin në drejtim të vendeve të BE

2. Historia e emigrimit te Shqiptareve

 

Tradicionalisht, Shqipëria është një vend emigracioni. Në shekujt 15-17 si rezultat i pushtimit të Shqipërise nga perandoria turke, pati një emigracion masiv të shqiptarëve përtej brigjeve, në Itali. Më vonë, gjatë pjesës së parë të shekullit të 20, u vunë re tri periudha emigracioni: ndërmjet viteve 1912 dhe 1923, ekonomia bujqësore ishte rrënuar si pasojë e Luftës së Parë Botërore. Përveç kësaj, mungesa e industrisë dhe shpërdorimi I pasurive natyrore solli si pasojë faktin që 21 000 familje shqiptare lanë atdheun e tyre. Ndërmjet 1923 dhe 1939, prapambetja ekonomike dhe pasiguria politike detyroi 110 000 persona të emigrojnë. Dhe së fundi, gjatë periudhës 1940-1945, afërsisht 19 000 persona kanë emigruar, shumë nga të cilët ishin kundërshtare politikë të regjimit komunist që erdhi në pushtet. Gjatë periudhës së komunizmit Shqipëria ka qënë shumë e izoluar dhe dukuria e migracionit pothuajse nuk ka ekzistuar.

Emigracioni masiv që karakterizon periudhën post-komuniste filloi në korrik të vitit 1990, kur mbi 5.000 persona hynë në ambasadat e Italisë, Gjermanisë dhe Francës për t’u larguar nga vendi. Në fund të vitit 1990, mbi 20.000 shtetas shqiptarë u larguan nga vendi në rrugë tokësore për në Greqi ku kërkuan azil politik. Emigracioni i paligjshëm u rrit ndjeshëm gjatë viteve të mëvonshme. Emigracioni pësoi një ulje gjatë viteve 1992-1996. Arsyeja ishte atribut i përmirësimit të stabilitetit politik dhe situatës social-ekonomike. Në fund të vitit 1996 numri i shtetasve shqiptarë që jetonin jashtë vendit arriti në 350.000 vetë. Fluksi i emigracionit u bë më masiv në vitin 1997, si pasojë e rënies së skemave piramidale dhe kaosit politik që shoqëroi këtë ngjarje. Në vitet e fundit pati një rënie të vazhdueshme të emigracionit të paligjshëm për shkak të forcimit të kontrollit kufitar, intensifikimit të luftës kundër trafikimit të qënieve njerëzore, përmirësimit të kushteve social-ekonomike në Shqipëri dhe stabilitetit politik dhe rendit. Por ky fenomen u përshpejtua edhe një herë gjatë vitit 2015. Gjatë këtij viti lëvizën më shumë se 100 mije persona drejt vëndeve të BE. Shumica e emigrantëve ishin në kërkim të një azili ekonomik në vendet e BE. Kjo lëvizje migratore ka qenë ndoshta eksodi më i madh i Shqiptarëve pas atij te fillim vitete ’90.

  1. Faktorët e emigrimit

 

Njerëzit emigrojnë për arsye të ndryshme. Disa njerez zgjedhin të emigrojnë, pra flasim për ata persona që lëvizin në një shtet të caktuar për të rritur mundësitë e tyre në zhvillimin e karrierës ose në kërkim të një pune. Disa të tjerë janë të detyrur të emigrojnë, si në rastin e refugjatëve Sirianë, për arsye lufte.

3.1 Përse emigrojnë njerëzit?

Njerëzit lëvizin për arsye të ndryshme. Këto arsye sipas shumë studimeve klasifikohen në katër variabla të mëdha:

(i)         Faktorë ekonomik

Shumica e studimeve tregojnë që emigrimi ndikohet pikësëpari nga faktorë ekonomik. Në shtetet e pazhvilluara të ardhurat e ulta nga agrikultura dhe papunësia e larte konsiderohen faktorët bazë që i shtyjnë emigrantët drejt vëndeve të zhvilluara me mundësi më të lartë punëzënie. Faktorët ekonomik bazë që motivojnë emigrimin mundet që të klasifikohen edhe më tej si “faktorë shtytës” dhe “faktorë tërheqës”.

Faktorët shtytës janë faktorët që detyrojnë një person, për arsye të ndryshme, të lërë një vend të caktuar ose shtet dhe të lëvizë në një shtet ose vënd tjetër. Faktorët shtytës më të zakonshëm janë produktiviteti i ulët, papunësi e lartë, kushte të dobëta ekonomike, pamundësi për zhvillim karriere, mungesë e burimeve natyrore dhe fatkeqësi natyrore.

Faktorët tërheqës janë arsye që tërheqin emigrantët në një zonë ose shtet të caktuar. Mundësitë për një punësim më të mirë, paga më të larta, kushte më të mira jetese dhe punësimi janë faktorë tërhqës për një vend.

(ii)        Faktorët demografik

Diferencat në rritjen e popullsisë mes shteteve të ndryshme janë faktorë të rëndësishëm të emigrimit. Lindshmëria e lartë dhe rritja natyrore zakonisht është më e lartë në vendet në zhvillim se ato të zhvilluara. Kjo bën të mundur zhvendosjen e forcave puntore nga shtetet në zhvillim në ato të zhvilluara.

 

(iii)       Faktorët socio-kulturor

Faktorët social dhe kulturor luajnë një rol të rëndësishëm në emigrimin e popullsisë. Zakonsiht janë konfliktet mes familjeve(gjakmarrja) ose kërkimi i pavarsisë nga familja, e cila vecanerisht nxit emigrimin e gjeneratës së re.

(iv)      Faktorët politik

Edhe faktorët politik inkurajojnë ose dekurajojnë emigrimin nga një rajon në një tjetër. Gjithashtu, situata politike, pikpamjet personale, luftrat dhe përndjekjet politike përbëjnë një shtysë të fuqishme të emigracionit në rang botëror. Raste të tilla kemi me shumice si psh: Kosovarët në vitin 1999, Sirianët që nga viti 2011 e në vazhdim etj.

3.2 Po Shqiptarët përse emigrojnë?

Sipas një studimi të bërë nga IOM kanë dalë disa nga arsyet kryesore se përse emigrojnë Shqiptarët. Në tabelën nr.1 janë përmbledhur rezultatet e studimit dhe më pas një shpjegim mbi faktorët më shqetësues mbi këtë fenomen që dolën nga studimi.

Arsyet N %
Vështirësitë ekonomike 730 67 %
Kushtet e këqija të jetesës në Shqipëri 103 9 %
Ribashkimi familjar jashë vendit 82 7 %
Mundësi më të mira në vendet e destinacionit 78 7 %
Mungesë e perceptuar sigurie në Shqipëri 49 4 %
Arsimi 32 3 %
Arsye mjekësore 10 0.9 %
Tjetër 9 0.8 %
Konflikt personal 2 <1 %
Konflikt etnik 1 <1 %
Arsye politike 1 <1 %
Total 1097 100 %

Tab. nr.1 Arsyet përse emigrojnë Shqiptarët

Së pari Shqiptarët largohen kryesisht për arsye ekonomike siç janë mungesa e mundësive të punësimit, kushtet e vështira të jetesës, veçanërisht në disa zona ku mungojnë kushtet elementare si energjia elektrike, uji dhe strehimi. Nivelet e larta të papunësisë, veçanërisht si pasojë e reformave në ekonominë shqiptare menjëherë pas rënies së komunizmit, kanë qenë faktori kryesor për flukset masive të emigracionit pas viteve ‘90 e këtej. Mungesa e mundësive të punësimit në Shqipëri, e gërshetuar me kërkesat e tregut të punës në vendet pritëse për krah të lirë pune në fusha si ndërtimi, bujqësia, turizmi, etj., është një faktor i madh nxitës për emigracionin e personave të pakualifikuar. Nga ana tjeter, shumë shqiptarë të kualifikuar me diplomë universitare kanë emigruar si rezultat i mungesës së mundësive të përshtatshme të punësimit në Shqipëri dhe janë punësuar jashtë vendit në pozicione larg kualifikimit të tyre. Së dyti korrupsionit që ka pushtuar vendin tonë. Institucionet e dobëta çojnë në mungesën e besimit te qytetarët për përmirësimin e situatës në vend ku korrupsioni dhe krimi i organizuar paralizojnë funksionimin normal të institucioneve shtetërore. Së treti është niveli i sistemi arsimor shqiptar që u ofrohet studentëve duke filluar që nga klasa e parë fillore e deri në arsimin universitar. Së katërti vlen të përmendet një grup qytetarësh shqipëtarë që me të vërtetë kanë besuar dhe vuajtur për idealet e tyre të cilët nga zhgënjimi dhe persekutimi e lane vendin e tyre per të gjetur lirine dhe drejtësine e vërtetë në Perëndim.

Se pesti, siguria publike. Shqipëria është përballur me flukse masive emigratore si pasojë e nivelit të ulët të sigurisë publike apo trazirave në vend. Një numër i madh i personave të kualifikuar me kushte të mira ekonomike janë larguar nga vendi për një të ardhme më të sigurt për veten dhe familjen e tyre. Kjo dukuri ka ndodhur veçanërisht pas trazirave të vitit 1997 që u shoqëruan me një valë tjetër të eksodit masiv.

 

4. Po në 2015 pse ikin Shqiptarët?

 

Arsyeja është e qartë që është ekonomike. Kjo duket tek dëshmitë e gjithë   emigranteve ose azilkerkuesve të intervistuar nga mediat ose nga përpilues rapotesh në lidhje me emigrantët, dikush s’ka punë, diku s’ka ujë, dikush ska drita etj.

Kjo ishte shumë e rëndë për t’u permendur sidomos për një vend që sapo kishte bërë një rotacion të shumepritur pushteti, për një vend që po sheh një bum turistik, për një vend që sapo ishte vizituar nga vetë kancelarja Merkel.

Arsyeja qëndron te mungesa e shpresës për të ardhmen. Në fakt nuk është e vështirë për t’u kuptuar. Shumica e emigrantëve mendojnë se qeveritë janë njësoj, mendojnë për vete dhe jo për popullin.

Reformat e ndërmarra nuk kanë mbërritur për mirë te populli. Nëse bën reformë, alternativat në rast dështimi duhet t’i kesh poshtë tryezës. Reformat duartrokiten, por jo kur njerezve nuk u jep alternativa. Ekziston një perceptim popullor se ky vend nuk bëhet, se sado të ndërrohen qeveritë, përfitues do jenë ata që kanë lidhje me partitë, pak besojnë se do luftohet ndonjëherë korrupsioni, apo se drejtësia do jetë ndonjëherë në anën e të varfërve. Pak mendojnë se qyteti apo fshati i tyre do lulëzojë pas zgjedhjeve të fundit lokale. Qeveritë u ndërruan, por për të varfrit jeta vazhdon njësoj.  Ata duhet të mbështeten vetëm te krahët e tyre.

Në një artikull të botuar nga “Der Spiegel” me titull “Pse ikin shqiptarët?” Sipas saj për momentin, Shqipëria duket vend pa të ardhme. Më vonë nuk i dihet, ndoshta gjithçka ndryshon për mire.

Po ashtu, në një hulumtim për çështjet e emigrimit, që ka realizuar Instituti i Statistikave (INSTAT), gjatë vitit 2013, për emigrantët e kthyer gjatë dekadës së fundit, renditen tre faktorët kryesorë tërheqës të emigracionit: Papunësia me 71.8%, e ndjekur nga mundësi më të mira pune 67.7% dhe mundësi për të ardhura më të larta me 64.7%. Edhe pse jo në përqindje të lartë, bashkimi familjar është arsye migracioni për 16.3% të të intervistuarve dhe për 43.8% të femrave. Pasiguria e përgjithshme në vend është perceptuar gjithashtu nga 8.8% e të pyeturve si një faktor shtytës për emigracionin. Ky studim ndoshta nuk u mor me seriozitetin e duhur nga instancat shtetrore dhe nuk u morën masat e duhura për të parandaluar këtë valë të re emigrimi që ndodhi ne vitin 2015.

Në studimet e publikuara si nga qeveria ashtu dhe nga institucione të tjera bie në sy largimi i një numri të madh emigrantësh të sapokthyer nga emigrimi. Për periudhën 2009-2013 u kthyen gjithsej 133.544 shtetas shqiptarë të moshës 18 vjeçe lart. Shumica e të kthyerve shohin situatën e tyre financiare të pandryshuar (41.3%). 38.8% prej tyre kanë situatë financiare më të rënduar pas kthimit, ndërsa vetëm për 20% situata financiare është përmirësuar. Kjo shkon në mbështetje dhe të numrit të lartë të të larguarve nga kjo kategori drejt vëndeve të BE në kerkim të një azili ekonomik ose thjesht në kërkim të një pune.

Në një tjeter raport për emigracionin në vitin 2014 që u publikua qeveria, ka gjetur se faktorët kryesorë të emigrimit të shtetasve shqiptarë janë me natyrë ekonomike, si papunësia dhe varfëria. Papunësia, informaliteti në ekonomi dhe në tregun e punës ushqejnë flukset migratore. Në fund të vitit 2014, papunësia ishte rreth 17.3%, ndërsa papunësia rinore (grupmosha 15–29 vjeç) ishte 32.5%. Ky studim i kryer nga qeveria tregon shumë qartë dhe pse një numër i madh i të larguarve në 2015 përbëhej nga grupmoshat e reja.

Kjo valë e madhe migratore duket se është ndalur me ardhjen e vitit 2016. Shumica ose pothuaj të gjithë të larguarit u zhgënjyen sepse nuk gjetën atë që po kerkonin. Disa të tjerë u kthyen si me dëshirë ashtu dhe me force, ishin po këta persona që dhanë lajmin negativ që ky lloj i ri emigracioni nuk ishte rruga e duhur. Po ashtu, shpallja nga BE e Shqipërisë si një vend i sigurt i bëri më të lehta procedurat për gjithë azilkërkuesit Shqiptarë, gjithashtu frenoi edhe numrin e kërkesave për azil duke qenë se ishte pothuaj 100% e sigurt që ajo do të refuzoj nga shteti pritës.

 

 

 

4.1 Fenomeni i azilit

 

Ajo që është e rëndësishme që të shikohjet me vëmëndje është fakti që Shqiptarët që po emigrojnë në vendet perëndimore kanë qëllim kryesor kërkimin e azilit, qoftë ai ekonomik apo politik. 65 935 shqiptarë aplikuan për azil gjatë vitit të kaluar. Këto shifra u bënë publike nga raporti më i fundit i Eurostat në mars 2016. Bazuar në këtë raport, vendi me i kërkuar për azil nga shqiptarët ka qenë Gjermania dhe më pas Franca. Në  raportin më të fundit për azilkërkuesit që janë regjistruar për herë të parë në vendet e Bashkimit Evropian gjatë vitit 2015 janë regjistruar 1.255.600 aplikime në të 28 vendet e BE-së, ku kryesojnë ata nga Siria, Iraku dhe Afganistani. Shqiptarët përbënin vetëm 5% të aplikimeve.

Gjermania është vendi më i kërkuar nga azilkërkuesit shqiptar, ndjekur pas nga Franca dhe Suedia. Në Gjermani, Shqipëria renditet pas Sirisë për kërkesat për azil, me 12% të totalit të tyre, apo 53 805 kërkesa vetëm në 2015. Ndërsa në Francë shqiptarët bëjnë 4% të aplikimeve, apo 3220 kërkesa, dhe në Suedi 3.9% të aplikimeve, apo 2565 kërkesa.

Sipas një tjetër publikimi të bërë nga autoritetet Gjermane në lidhje me  të dhënat e plota mbi azilkërkuesit për vitin 2015 në atë vend u konfirmuan pritshmëritë. Numri i shtetasve Shqiptarë është në shifra rekord. Sipas të dhënave, rreth 55 mijë shtetas shqiptarë kishin aplikuar për azil, shifër kjo që e rëndiste vendin tonë të dytin pas Sirisë, duke lënë pas shtetin tjetër shqiptar, Kosovën.

Numri i emigrantëve nga Shqipëria në 2015 shënoi një rritje me mbi 5 herë krahasuar me kërkesat për azil në 2014, të cilat ishin pak më shumë se 8 mijë. Në të njëjtin nivel kishin qenë dhe shifrat e azilkërkuesve nga Kosova. Nga të dhënat zyrtare të autoriteteve gjermane vihet re se në tre muajt e fundit të 2015, numri i emigrantëve nga Shqipëria kishte shënuar një rënie të ndjeshme nga 4,680 në Tetor, në 3.044 persona në nëntor dhe 1.801 në muajin dhjetor.

Për të minimizuar këto flukse nga Ballkani, autoritetet gjermane vendosën të njohin këto vende si “vende të sigurta origjine”, duke shkurtuar procedurat dhe refuzimin e menjëhershëm të kërkesave për azil.

Dyndjet e para të azilantëve u regjistruan në muajt e parë të 2015-ës, pas përhapjes së lajmit të rreme për sigurimin e azilit ekonomik në Gjermani nga disa agjenci udhëtimi. Ky ishte edhe argumenti me të cilat u mbrojt qeveria shqiptare përballë kritikave për fluksin e azilantëve, tezë që e braktisi shpejt, duke i mëshua më vonë asaj se shumica e azilkërkuesve ishin shtetas shqiptarë që kishin jetuar në Greqi dhe që po braktisnin atë pas krizës së thellë ekonomike.

 

5. Konkluzione

 

Objekti i studimit tonë ishte studimi i fenomenit të emigrimit. Si në statistikën mujore, ashtu edhe në ecurinë përgjatë vitit. Shqipëria qëndron në vend të tretë përsa i përket fluksit të largimeve jashtë teritorit te saj  pas Sirisë dhe Kosovës. Ky fakt lidhet me disa faktorë aq të thjeshtë në dukje sa edhe kompleks. Disa njerez zgjedhin të emigrojnë për të rritur mundësitë e tyre në zhvillimin e karrierës ose në kërkim të një pune, kushte të dobëta ekonomike, mungesa e burimeve natyrore, fatkeqësive natyrore si dhe konflikteve mes familjeve (gjakmarrja) ose kërkimi i pavarsisë nga familja, e cila dhe pse i përket të kaluarës  vazhdon dhe  nxit ende  emigrimin e gjeneratës së re. Në studimet e publikuara si nga qeveria ashtu dhe nga institucione të tjera bie në sy largimi i një numri të madh emigrantësh të sapokthyer nga emigrimi.  Grupmosha 15–29 vjeç përbën rreth 32.5% të të larguarve. Ky studim i kryer nga qeveria tregon shumë qartë që një numër i madh i të larguarve në 2015 përbëhej nga grupmoshat e reja. Kjo valë e madhe migratore duket se është ndalur me ardhjen e vitit 2016. Shumica ose pothuaj të gjithë të larguarit u zhgënjyen sepse nuk gjetën atë që po kerkonin. Për sa i përket perspektivës emigracioni është vetëm një iluzion i cili mund të zgjidhë disa probleme për momentin, por nuk mund të rregullojë gjendjen e popullit dhe të vendit për gjithnjë. Migracioni gjithashtu përbën një aspekt të rëndësishëm të marrëdhënieve të Shqipërisë me shtetet anëtare të Bashkimit Evropian si vende destinacioni për shumicën e emigrantëve shqiptarë. Shqipëria po konsiderohet në shumë raste nga Bashkimi Evropian si një nga vendet e treta ku i duhet dhënë përparësi luftës kundër migracionit të parregullt. Zgjidhja më e mirë është që qeveritë shqiptare të punojnë për stabilizimin e vendit, hapjen e vendeve të punës, dhe rikthimin e fuqisë punëtore, por edhe intelektuale, e cila po e lë vendin çdo ditë e më shumë. Emigracioni është një ndihmesë e konsiderueshme për një jetë më të mirë për momentin, por është një iluzion dhe zhgënjim i madh për të ardhmen e vendit dhe të të rinjëve. Por do të vazhdojë të mbetet një plagë e shoqërisë shqiptare edhe për sa kohë situata ekonomike te ne të mbetet e veshtirë, dhe fatkeqësisht, me sa duket kjo do të vazhdojë për shumë vjet.

6. Referenca

 

Pull and Push Factors of Migration: A Case Study in the Urban Area of Monywa Township, Myanmar ;By Kyaing Kyaing Thet

http://www.iom.int/

http://www.instat.gov.al/al/home.aspx

http://www.schooltoday.com

http://ec.europa.eu/eurostat

 

[1] IOM Tirana.

Share This:

Ramë Hajraj - Integrimi Evropian në Kosovë

 

Ramë Hajraj

Tema: Integrimi Evropian në Kosovë

  Universiteti “ Haxhi Zeka “

 

Abstrakti

 

Integrimi Evropian në Kosovë është një proces shumëdimensional, kompleks dhe para sëgjithash dinamik i bazuar në faktin se edhe Bashkimi Evropian me strukturen e vetinstitucionale është në reformim të vazhdueshëm. Ky reformim kërkohet për shkak tëIntegrimit në vazhdimësi të vendeve të reja në strukturat e BE – së. Ky zgjerim kërkonstrukturë të qëndrueshme institucionale efikase dhe ligje të përshtatshme që bëjnë tëmundur funksionimin e shumë vendeve të ndryshme brenda një strukture të përbashkët.Bashkimi Evropian sot përballet me sfida të shumta si në njëren anë sfidën e kontrollitdemokratik, politik dhe ekonomik të vendeve kandidate për anëtarësim dhe në anën tjetërme reformën e brendshme të vetë strukturave ekzistuese të BE – së por edhe me krizën eEurozonës. Prandaj në kuadër të kësaj analize të proceseve integruese të BashkimitEvropian gjithnjë do të analizohet edhe raporti dhe pozicioni i Kosovës dhe efektet që dotë ketë Kosova nga këto procese, bazuar në përvojat e vendeve që i kanë kaluar këto fazadhe që sot janë vende të Bashkimit Evropian.

 

Fjalët Kyçe : Kosovë, Bashkimi Evropian.

 

Hyrje

Një çështje shumë me rëndësi për Kosovën, që nga periudha e pas Luftës është edheIntegrimi në Bashkimin Evropian. Bazuar në shumë objektiva kryesore dhe në tëarriturat që ka bërë Kosova në këtë drejtim është duke u punuar mjaft shumë ngaInstitucionet tona, dhe ato ndërkombëtare. Mekanizma të ndryshëm nga personatzyrtarë që janë duke u marrë me këtë çështje premtojnë se në një të ardhme të afërtedhe Kosova do të jetë anëtare e[1] BE – së.Edhe pse kemi bërë mjaft hapa të rëndësishëmnë këtë aspekt, thënë të drejtën ende duhet shumë punë për tu bërë e shumë çështje tërëndësishme të zgjidhen, në mënyrë që arrijmë të hyjmë sa më shpejt në BE sikurse tëgjitha vendet e tjera në Evropë, e veçanërisht me rol e rëndësi të veçantë është edhelëvizja e lirë e qytetarëve të Kosovës sikurse e gjithë qytetarëve të tjerë të Evropës.

Kosova dhe Bashkimi Evropian

Konsiderohet se avansimi i mardhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe vendeve tëBallkanit Përendimor përfshirë Kosovën13 është shumë me rëndësi bazuar nëobjektivën e këtyre vendeve për integrim në BE. Agjenda Evropiane siguron mbështetjenë reformat institucionale, mbështetje financiare, reformë ekonomike, liberalizim tëtregut por dhe mbështetje në konsolidimin e demokracisë dhe legjislacionit konformstandardeve evropiane.

Mund të konsiderohet se disa nga aspektet ose mekanizmat kryesor të bashkëpunimit,ndërlidhjes me Kosovën janë:

Mekanizmi përcjellës i stabilizim Asociimit 2002 – si instrument i cili e involvonKosovën në rrugën Evropiane edhe para definimit të statusit të saj final.

Samiti i Selanikut 2003 – ku rikonfirmohet përkushtimi i Bashkimit Evropian ndajBallkanit Përendimor duke i premtuar këtij rajoni perspektivë Evropiane.

Partneriteti Evropian është gjithashtu një instrument i rëndësishëm i BE – së, nëzbatimin e detyrave dhe kërkesave që dalin nga Bashkimi Evropian ndaj Kosovës.

Raporti vjetor i progresit – një mekanizëm përmes të cilit rishikohet puna dheprogresi i institucioneve të Kosovës. Këto punë dhe detyra të parapara dhe që dalin ngaplani i punës së Parteneritetit Evropian ose Plani i Veprimit.

 

Kriteret e Kopenhagës për integrim në BE

Konsiderohet se reforma konform standardeve të Bashkimit Evropian është një ngamasat më efektive për shpejtimin dhe kalimin me sukses të procesit të tranzicionit dhenjëkohësisht avancimin në procesin e integrimit Evropian. Këto objektiva konsistojnëme planin e aksionit të Partenritetit Evropian por edhe me kriteret e Kopenhagës për

Integrim në BE.

Kriteret e Kopenhagës për integrim në Bashkimin Evropian janë :

1.Kriteri Politik

2.Kriteri Ekonomik dhe

3.Kriteri i Standardeve Evropiane – Eu Acquis.

Kriteri politik

Në kuadër të kriterit politik të Kritereve të Kopenhagës bëjnë pjesë:

  1. Demokracia dhe Sundimi i Ligjit
  2. Mbrojtja e të Drejtave Humane dhe Minoriteteve
  3. Intensifikimi i Bashkëpunimit Rajonal.

Demokracia dhe sundimi i ligjit

Është shumë e rëndësishme të theksohet se sipas këtij kriteri kërkohet që tëpromovohen proceset demokratike në shoqëri si dhe hartimi i ligjeve konformstandardeve Evropiane. Konsiderohet se të gjitha ligjet që janë hartuar kanë pasurrishqyrtim për standardizimin e ligjit EU acquis.Problematik në rastin e Kosovës kryesisht janë sektorët e lëvizjes së mallrave dhe tënjerëzve, prokurorimit publik, dhe kontrollit financiar. Në këtë kategori hyjnë fuqizimiose reformimi i Institucioneve si p.sh. Kuvendi, Qeveria, reformat e zgjedhjeve tëpërgjithshme dhe atyre lokale, adminsitrata publike, sistemi gjyqësor, qeverisja locale dhe aspekte të tjera.

Mbrojtja e të drejtave humane dhe minoriteteve

Bazuar në Deklaratën Ndërkombëtare për të drejtat humane dhe të minoriteteve njëgjë e tillë duhet të garantohet me Kushtetutë. Kosova duhet të krijojë mekanizma përimplementimin e këtyre të drejtave dhe fuqizimin e institucioneve efikase ku do tëmonitorohen, shqyrtohen dhe mbrohen të drejtat humane dhe të minoriteteve. Këtuflitet për mekanizmat , për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve, të drejtat e personave

me aftësi të kufizuara, të drejtat e minoriteteve të ndryshme në Kosovë, të drejtat egrave, respektivisht barazinë gjinore si dhe shumë aspekte të tjera.

Intensifikimi i Bashkëpunimit Rajonal

Bahkëpunimi Rajonal është një nga kushtet e rëndësishme për integrim në BE. Ështënjë nga kushtet kyqe në procesin e integrimit për faktin se bashkëpunimi rajonalnënkupton një konsolidim të marrëdhënieve ndërmjet vendeve të BallaknitPërendimor.

Bashkimi Evropian tenton që këto vende ti detyrojë që të intensifikojnë bashkëpunimindhe tejkalojnë problemet e tyre. Kosova duhet të vazhdojë pjesëmarrjen në iniciativatrajonale si Këshillin për Bashkëpunimin Rajonal , në CEFTA, Observatorin eTransportit të Evropës Juglindore, si dhe iniciativa tjera.

Kriteri ekonomik

Duke marrë parasysh nivelin e ulët të zhvillimit ekonomik në Kosovë dhe qasjen e

Këshillit Evropian të deklaruar me Kriteret e Kopenhagës, Kosova duhet të konsolidojë

krieteret e ekonomisë së tregut prandaj reformat duhet vazhduar deri në përmbushjen

e këtyre kritereve si:

  1. Ndërtimi i kapacitetve konkuruese
  2. Privatizimi dhe ristrukturimi i ndërmarrjeve publike
  3. Qëndrueshmëria Buxhetore dhe ekonomike
  4. Zhvillimin e sektorit financiar
  5. Ngritja e kapacitetve njerëzore
  6. Integrimi ekonomik në Bashkimin Evropian.

Ndërtimi i kapaciteteve konkuruese dhe ekonomisë funksionaleQasja Pro Evropiane e Kosovës kërkon vizion dhe objektiva të qarta ekonomike ndrejtkrijimit të një ekonomie të qëndrueshme të tregut, institucioneve funksionale dhekonkuruese. Problemi ekonomik është një nga sfidat më serioze të Kosovës në rrugëndrejt Bashkimit Evropian. Problemi kryesor qëndron në faktin se Kosova nuk ka krijuarbazë të qëndrueshme të prodhimit për plotësimin e nevojave vendore por edhe përeksport të mundshëm përmes të cilit do të ndryshonte trendin e deficitit tregtar dhebilancin e pagesave.

Privatizimi dhe ristrukturimi i ndërmarrjeve publike

Privatizmi i ndërmarrjeve publike ka krijuar shanse të reja për punësim, rritje të nivelittë eksportit dhe arritjen e objektivave zhvillimore në përgjithësi për Kosovën. Aspekttjetër që duhet diskutuar është edhe reformimi i ndërmarrjeve përmes partenritetitpubliko – privat në burimet energjetike në mënyrë që ti mundësojnë Kosovës furnizimme energji, mandej projektet në infrastrukturë të cilat do të mundësonin një qasje mëtë mirë në tregjet rajonale.

Qëndrueshmëria Buxhetore dhe Makroekonomike

Aspekt tjetër i rëndësishëm në kuadër të kritereve ekonomike është edhe stabilitetimakroekonomik duke analizuar me kujdes trendin e të hyrave por edhe shpenzimevepublike. Transferi i punësimit nga sektori publik në sektorin privat është shumë merëndësi në mënyrë që të krijohet një vlerë e shtuar në sektorin privat por edhe sektoripublik të lirohet nga ngarkesa e madhe momentale.

Aspekt tjetër me rëndësi është edhe bashkëpunimi i qëndrueshëm me FMN –në ,Bankën Botërore, pasi që Kosova është anëtarë shumë i ri në këto institucione.Gjithashtu i rëndësishëm është edhe sigurimi i qëndrueshmërisë dhe transparencës së ;financave publike si buxhetit konform standardeve Evropiane.

Zhvillimi i sektorit finaciar

Performanca e mirë e sektorit finaciar është me rëndësi edhe për sektorët e tjerë tëekonomisë, rëndësi të veçantë ka funksionimi efikas i Bankës Qendrore si mbikqyrëse esistemit të bankave të shkallës së dytë respektivisht bankave komerciale. Duhetanalizuar me kujdes edhe raportin ndërmjet depoziteve dhe kredive të bankavekomerciale si masë e likuiditetit, qasjen e sektorit real kreditë e bankave komerciale sidhe aspekte të tjera.

Ngritja e kapaciteteve njerëzore

Pa ngritjen e resurseve njerëzore dhe përgatitjen e tyre për tregun e punës nuk ka rritjeekonomike. Me rëndësi është sistemi i arsimit, prandaj konsiderohet se nevojitet njëreformim i vazhdueshëm i sistemit të arsimit në Kosovë. Përveç arsimit universitar merëndësi është edhe ngritja e kapaciteteve përmes trajnimeve, ndërlidhja e arsimit mekomunitetin e biznesit, krijimi i qendrave të aftësimit professional si dhe forma të tjerainstitucionale të veprimit të cilat do ta rrisnin cilësinë e arsimit dhe do të përgatisninkuadro të afta për tregun e punës.

Integrimi ekonomik me Bashkimin Evropian

Një nga problemet kyçe është se sa jemi konkurentë në raport me vendet e rajonit poeredhe me Bashkimin Evropian. A kemi identifikuar përparësitë krahasuese të vendit nëmënyrë që mandej të specializohemi aty ku kemi përparësi krahasuese dhe strategjinë e eksportit ta bazojmë në ato produkte dhe shërbime për të cilat jemi të specializuar dhekemi kosto më të ulët.

Realiteti por edhe statistikat tregojnë se nuk është punuar shumë në këtë drejtim.Problemi qëndron edhe në strukturën e eksporteve të cilën e ka Kosova rreth 62% tëeksporteve bëjnë pjesë metalet bazë, ndërsa në importe bëjnë pjesë kryesishtmakineritë dhe paisjet mekanike, artikujt ushqimorë, produktet e industrisë kimike,mjetet e transportit etj.

Kriteri i standardeve Evropiane

Në kuadër të Standardeve Evropiane respektivisht EU Avquis bëjnë pjesë :

  1. Tregu i brendshëm
  2. Politikat Sektoriale
  3. Liria, Siguria dhe qështjet e tjera.

Tregu i brendshëm

Fuqizimi i kapaciteteve administrative të institucioneve për adaptimin dhe krijimin ekonsistencës së politikave të vendit konform kërkesave të BE –së, është një ngaprioritetet kryesore të agjendës Evropiane. Këtu bëjnë pjesë edhe Meterologjia,Akreditimi dhe Standardizimi si parime shumë të rëndësishme në kuadër të të cilave

bëjnë pjesë : ligji për njësitë matëse, produkteve ndërtimore, ligji për standardizimin,mbrojtjen e konsumatorëve, tregtinë e brendshme, tregtinë e jashtme, etj.

Politikat Sektoriale

Integrimi Evropian është një proces që kërkon përfshirjen dhe ndryshimin e politikave,kornizës institucionale, dhe legjislacionit në mënyrë që vendi të përmbushë kriteret eBE- së në të gjitha fushat. Ky proces reflekton të gjitha segmentet politike dheekonomike të vendit që aspiron anëtarsimin në BE.Duke mos pretenduar të zvogëlohet rëndësia e fushave të tjera këtu do të cekim disanga fushat më të rëndësishme si : Industria dhe mbështetja e ndërmarrjeve të vogla dhetë mesme, duke u bazuar në Kartën – Aktin Evropian për ndërmarrjet. Aspektet tjerame rëndësi janë edhe bujqësia, mjedisi, transporti, energjia, shoqëria informatike dhemediat, kontrolli financiar, statistikat, etj.

 

 

 

Liria, Siguria dhe çështjet e tjera

Siguria është një komponentë e rëndësishme që duhet trajtuar jo vetëm në nivel lokal,por në atë rajonal sepse pa angazhimin edhe të mekanizmave rajonal do të jetë shumë e vështirë të arrihet ndonjë sukses në këtë aspekt. Në kuadër të këtij kriteri si më tërëndësishme do ti përmendim siq vijon:Regjimi i vizave, migrimi, shpërlarja e parave, luftimi i krimit të organizuar, policia,mborjtja e të dhënave përsonale, etj.

Sfidat e Bashkimit Evropian që ndikojnë në Integrimin e Kosovës

Bashkimi Evropian aktualisht përballet me probleme të shumta të cilat mund të kenëndikim edhe në procesin e integrimit të Kosovës në BE, e të cilat janë :

  1. Politika e jashtme e BE – së
  2. Kpaciteti apsorbues i BE – së
  3. Kriza financiare e Euros
  4. Tendenca për migrim nga Ballkani Përendimor në BE/

Politika e jashtme e BE – së

Si pasojë e një politike jo unifikuese të BE –së Kosova ka marrëveshje jo kontraktualeme Bashkimin Evropian. Këtu duhet analizuar dy momente: qasja e BE- së ndaj Kosovëspara vitit 2008 dhe pas vitit 2008. Para vitit 2008 problemi kryesor qëndronte në faktinse Kosova nuk kishte të zgjidhur statusin final prandaj edhe kishte probleme nëprocesin e integrimit Evropian. Ndërsa pas vitit 2008 problemi qëndron në faktin seedhe disa nga vendet anëtare të Bashkimit Evropian nuk e njohin Kosovën.

Kapaciteti Absorbues

Institucionet e Bashkimit e Evropian si problem e shohin edhe kapacitetin e tyreinstitucional për zgjerimin e mëtejm sidomos të vendeve të Ballkanit Përendimor.Bashkimi Evropian tenton në mënyrë permanente të bëjë reformimin e institucionevetë veta me anë të traktateve të ndryshme si : Traktati i Lisbonës14 dhe traktate të tjera.Konsiderohet se vendet e reja që do të anëtarësohen në Bashkimin Evropian mund tëparaqesin probleme shtesë për strukturën aktuale institucionale. Kjo mund të paraqetproblem edhe për vendet e Ballkanit Përendimor pasi që konsiderohet se nëse BE – jaka problem me kapacitetin absorbues atëherë mund të vonojë procesin e anëtarësimitpër këto vende edhe nëse këto vende i plotësojnë kriteret e caktuara.

Kriza Financiare e Euros

Problemi tjetër drejt zgjerimit të BE –së mund të paraqes edhe shembulli i Greqisë apokriza Greke. Kjo ka ndikuar në autoritetet e BE – së që të rishikojnë kushtet epërcaktuara më parë duke kërkuar edhe kushte shtesë për vendet kandidate dhepotenciale për integrim në BE. Mirëpo kjo krizë mund të ketë edhe refleksione positivesepse nga kjo krizë BE – ja ka mësuar se mbështetja politike pa plotësim apo meanashkalim të plotësimit të kritereve teknike mund të jetë e rrezikshme dhedivergjente. Kjo krijon vështirësi edhe për vendet që aspirojnë integrimin por edhe përqëndrueshmërinë politike dhe ekonomike të Bashkimit Evropian.

Tendenca për migrim nga Ballkani Perëndimor në BE

Aktualisht në bazë të informacioneve nga Komisioni Evropian në vitin 2012 trendi I migrimit të përsonave në Bashkimin Evropian është rritur afër 70% krahasuar me vitin2011. Në bazë të statistikave vërehet se numri më i madh i migrantëve janë nga BallkaniPerëndimor.

Kjo do të paraqes problem edhe për Kosovën pasi që Kosva është vendi i vetëm që nukgëzon lirinë e lëvizjes së personave në Bashkimin Evropian. Konsideroj se problem kryesor i këtij migrimi është aspekti ekonomik, prandaj mësimi që duhet marrë nga kyproces është që nëse vendet e Ballaknit Perëndimor krijojnë mirëqenie për banorët etyre atëherë tendenca për migrim do të jetë gjithnjë e më e ulët. Në të kundërtenBallkani Perëndimor prap do të jetë Rajoni më jo stabil dhe Rajoni që krijon kriza dheefekte negative për Bashkimin Evropian.

Përparësitë e Kosovës në Agjendën Evropiane

Në vazhdim të këtij punimi do të paraqesim një analizë me disa prej përparësive dhesfidave të Kosovës në procesin e Integrimit Evropian.[2]Një pjesë e kësaj analize ka shërbyer edhe për hartimin e strategjisë sektoriale përintegrime Evropiane 2007 – 2013, në kuadër të Planit Kombëtar Zhvillimor të Kosovës2007 – 2013. Disa nga përparësitë kryesore të Kosovës janë :

Pjesëmarrja e Kosovës në Procesin e Stabilizim Asociimit ( PSA )

Për Kosovën është siguruar një proces i adaptuar që quhet Mekanizmi Përcjellës I Stabilizim Asocimit ( MPSA ) në mënyrë që Kosova të involvohet në procesetintegruese dhe që institucionet lokale të krijojnë marrëdhënie bashkëpunimi meinstitucionet e Bashkimit Evropian.

 

 

Partneriteti Evropian

Kosova duke qenë e involvuar në Mekanizmin Përcjellës të Stabilizim Asocimitdoemosdoshmërisht ka një plan për plotësimin e kritereve të kërkuara nga BashkimiEvropian të cilat kritere kanë për objektivë reformat e ndryshme politike, ekonomikedhe institucionale.

Pjesëmarrja e Kosovës në aktivitetet rajonale

Kosova ka qenë e involvuar në të gjitha iniciativat rajonale në kuadër të BallkanitPerëndimor përmes paktit të Stabilitetit për Evropen Juglindore si iniciativa kryesore elansuar nga komuniteti ndërkombëtarë për konsolidimin e marrëdhënieve rajonale meEvropën Juglindore. Përmes përfaqësimit në këto iniciativa Kosova ka treguargatishmërinë politike dhe institucionale për bashkpunim me vendet e rajonit, i cilibashkpunim është kusht për integrim në BE.

Qasja pozitive e Institucioneve të Kosovës ndaj Bashkimit Evropian

Populli dhe Institucionet e Kosovës kanë përceptime pozitive për rolin e Bashkësisëndërkombëtare si për SHBA – të, e po ashtu edhe për Bashkimin Evropian duke ikonsideruar si mekanizma që kanë ndihmuar Kosovën qoftë në aspektin e intervenimitushtarak, aspektin human, politik, por edhe ekonomik. Kjo e bënë shumë më të lehtëedhe punën e këtyre institucioneve ndërkombëtare në Kosovë sepse partneriteti i tyreme institucionet lokale është i qëndrueshëm.

Prezenca dhe asistenca e Institucioneve ndërkombëtare

Për Kosovën është shumë me rëndësi që institucionet ndërkombëtare janë prezente nëvend, sepse shumë vite më parë ka pasur përceptime negative për Kosovën tëmotivuara nga kundërshtarët e shtetit të Kosovës. Ndërsa tani duke qenë prezentinstitucionet ndërkombëtare e kanë kuptuar se Kosova është veç se një vend Evropiannë të cilin mund të punohet dhe krijohet si edhe në vendet e tjera.

Fillimi i përafrimit të ligjeve me EU acquis

Në Kosovë përveç reformave të përgjithshme institucionale është në krijim e sipër edhenjë pako legjislative e reformuar dhe në pajtim me standardet Evropiane apo me EUacquis por duke tentuar që këto ligje të gjejnë zbatim duke marrë parasysh specifikat eKosovës.

Qeveria e Kosoves 2007. Plani Kombetar Zhvillimor i Kosoves 2007 – 2013- StrategjiaSektoriale per Integrim Evropian.

 

 

Përfundimi

Gjatë hulumtimit të punimit në fjalë kemi arritur të konkludojmë se në shumë venden është menduar se Integrimi Evropian ose anëtarësimi në Bashkimin Evropian, do tësigurojë një mirëqenie të përhershme për qytetarët por edhe një stabilitet tëpërhershëm për institucionet e atyre vendeve. Problemet e viteve të fundit, krizaeurofinanciare, fuqizimi i aspektit nacional në krahasim me atë Evropian ka treguaranën tjetër të Bashkimit Evropian.

Aspekt tjetër me rëndësi për tu theksuar është siq e pamë më lartë edhe vetë BashkimiEvropian ka ndryshuar dhe është reformuar me anë të traktateve të ndryshme dhevazhdon edhe sot e tutje të reformohet. Mësimi për vendet kandidate dhe potencialeose vendet e Ballkanit Përendimor përfshirë Kosovën është se integrimi Evropian oseagjenda Evropiane vetëm të tregon orientimin se ka duhet shkuar mirëpo prap se prap igjithë rrugëtimi mvaret nga Institucionet e Kosovës.Prandaj bazuar në këtë disa nga detyrat e shumta për Institucionet e Kosovës janë:Ngritja e nivelit të arsimit, për arritjen e objektivave të Evropës 2020, identifikimin dhepromovimin e përparësive krahasuese të Kosovës për arritjen e objektivës për ekonomitë tregut dhe zhvillim ekonomik të qëndrueshëm, luftim të korrupsionit përfunksionalizim të institucioneve efikase dhe transparente.

 

 

LITERATURA

www.eas.europa.eu./delegations/kosovo/eu.

Kosovo Sectorial Strategy for EU Integration 2007-2013, Oficce of Stabilitty Peace for

Kosovo,2006.

Qeveria e Kosoves 2007. Plani Kombetar Zhvillimor i Kosoves 2007 – 2013- Strategjia

Sektoriale per Integrim Evropian.

Integrimi Evropian dhe Kosova / Dr. Gazmend Qorraj

Jean Monnet Chair

[1]Kosovo Sectorial Strategy for EU Integration 2007-2013, Oficce of Stabilitty Peace for

Kosovo,2006.

 

[2]Kosovo Sectorial Strategy for EU Integration 2007-2013, Oficce of Stabilitty Peace for

Kosovo,2006.

Share This:

Nerida Beqiri - Kontrata Leasing

Tema: Kontrata  Leasing

Punoi : Nerida Beqiri

Tirane 2016

 

 

Abstrakt:

Në këtë detyrë kursi jane trajtuar ligji qe rregullon qerane financiare, karakteristikat, kushtet bazë te kontratês dhe llojet e saj dhe mënyra e saj e funksionimit. Gjithashtu është folur edhe për proçedurat që ndiqen për të marrë shërbimin e lizingut dhe dokumentacioni që nevojitet.. Qeraja financiare konsiderohet një shërbim i ri në sistemin bankar shqiptar.

Qeraja financiare, duke patur parasysh edhe nivelin ekonomik të vendit tonë ofron kushte lehtësuese për bizneset e vogla dhe të mesme pasi është forma më e re e blerjes edhe kur nuk ke të gjithë likuiditetin e nevojshëm.

Tabela përmbajtjes

 

1.Karakteristikat e kontratës së qirasë financiare…………4

  1. Kushtet bazë te kontratës………………………………………5

3.Llojet e lizingut…………………………………………………….6

4.Raiffeisen Bank……………………………………………………7

5.Detaje në lidhje me Leasing…………………………………..8

6.Konkluzione………………………………………………………..9

7.Bibliografia………………………………………………………..10

1.Karakteristikat e kontratës së qirasë financiare

[1]Lizingu u shfaq për herë të parë në SHBA, por ka gjetur një përhapje të gjerë dhe në vendet e zhvilluara në Europë e shoqëruar me studime e diskutime të shumta rreth përcaktimit të përmbajtjes jurdike të saj. Në Europën Lindore dhe në atë Qëndrore, lizingu konsiderohet gjerësisht si alternativa më e favorshme për financimin e investimeve.  Lizingu është Qira financiare” është marrëdhënia juridike, sipas së cilës qiradhënësi i blen furnizuesit një send të përzgjedhur nga qiramarrësi pranë furnizuesit dhe ia jep atë qiramarrësit për ta përdorur për një afat të caktuar, kundrejt një çmimi të caktuar në kontratë dhe, me mbarimin e afatit të kontratës, qiramarrësi mund ta blejë sendin, të vazhdojë ta mbajë me qira për një afat tjetër ose t’ia kthejë atë qiradhënësit.

 

Në kontratë përcaktohen koha e përdorimit të sendit, përgjegjësia për mbulimin e risqeve, mirëmbajtja e sendit, shuma dhe periodiciteti i pagesave (zakonisht mujore, tremujoreapo vjetore), opsioni i blerjes së sendit nga lizingmarrësi, etj. Lizingu ka elementë të mardhënieve të qerasë së zakonshme, të shitblerjes dhe të huasë. Në varësi të këtyre elementëve dallohet lizingu operacional, që afrohet më shumë me qeranë e zakonshme dhe lizingu financiar ose qeraja financiare, që afrohet më shumë me blerjen me këste apo blerjen me kredi.

 

[2]Palët pjesmarrëse në kontratën e lizingut janë :

  1. Pronari (Qiradhënësi)
  2. Përdoruesi ( qiramarrësi )
  3. Furnizuesi

 

1.Qiradhënësi, që nuk është institucion financiar ose bankë, nuk mund të kryejë veprimtari tjetër përveçse atë të qirasë financiare, i cili, në çastin e regjistrimit si person juridik në gjykatë, duhet të ketë një kapital jo më të vogël se 20 000 000 lekë. 2.Qiramarrësi është pala, që i kërkon qiradhënësit t’i blejë sendin e përzgjedhur prej tij të furnizuesi dhe t’ia japë qiramarrësit me qira financiare.

Detyrimet e qiramarrësit mund të merren përsipër nga dorëzanës, me anë të kontratës së dorëzanisë, të lidhur ndërmjet qiramarrësit dhe dorëzanësit.

3.Furnizuesi është pala që ka në pronësi, prodhon ose ndërton sendin, sipas kërkesës së qiramarrësit dhe më pas ia shet atë qiradhënësit, përkundrejt pagimit të çmimit të shitjes së sendit nga qiradhënësi.

Mund te jenë:

1) individe

2) partner

3) Shoqëri anonime

4) Institucione financiare

5) Sekseri

6) Financier

 

  1. Kushtet bazë te kontratës

 

[3]Kontrata e qirasë duhet të përmbajë, ndër të tjera:

 

  1. a) përshkrimin e sendit, në mënyrë të tillë që e bën të mundur dallimin e tij;
  2. b) afatin fillestar dhe të drejtën e qiramarrësit për ta përtërirë atë për një afat tjetër ose disa afate të tjera, por përtëritja bëhet kur sendi është në gjendje të plotësojë nevojat, për të cilat është marrë me qira;
  3. c) të drejtën e blerjes së sendit nga qiramarrësi dhe çmimin përkatës ose formulën e caktimit të çmimit;
  4. d) numrin dhe shumën e pagesave të qirasë ose formulën e llogaritjes së tyre; rastet e mospranimit të sendit nga qiramarrësi;
  5. e) rastet e zgjidhjes së kontratës dhe procedurat e rimarrjes së sendit nga qiradhënësi; f) detyrimin e palëve për mbulimin e shpenzimeve dhe barrën e administrimit, përfshirë mbështetjen teknike, shpenzimet e mirëmbajtjes dhe të shërbimeve ndihmëse, që lidhen me përdorshmërinë e sendit;
  6. g) përgjegjësinë ndaj palëve të treta;
  7. h) detyrimin për sigurimin e sendit;
  8. i) detyrimet e Palëve, në rastin e të metave të sendit.

Kontrata e qirasë quhet e zgjidhur kur:

  1. a) mbaron afati i caktuar në kontratë;
  2. b) falimenton qiradhënësi, furnizuesi ose qiramarrësi;
  3. c) sendi shkatërrohet ose humbet;
  4. d) palët vendosin me marrëveshje zgjidhjen e saj

Sendet që përfshihen në kontratën e lizingut mund të jenë të luajtshme ose të

paluajtshme:

  • Sendet e luajtshme, me afat konsumimi deri në pesë vjet jepen me lizing (qira

financiare) për një afat të paktën një vit, që llogaritet nga data e pranimit të sendit

nga qiramarrësi, deri në datën e shlyerjes se pagesës së fundit.

  • Sendet e luajtshme me afat konsumimi mbi pesë vjet, mund të jepen me qira

financiare për një afat të paktën dyvjeçar, që llogaritet nga data e pranimit të sendit

nga qiramarrësi deri në datën e shlyerjes së pagesës së fundit.

  • Sendet e paluajtshme mund të jepen me qira financiare për një afat minimal të

paktën tre vjeçar, që llogaritet nga data e pranimit nga qiramarrësi deri në datën e

shlyerjes së pagesës së fundit.

Këto sende ( të mira materiale ) mund të jenë : automjete, makineri, pajisje, toka,

ndërtesë, fabrika,biznesi,avion,anije,etj.

3.Llojet e lizingut

 

  • [4]Lizingu Financiar (Financial Lease) – Është një mënyrë për të financuar blerjen e pajisjeve. Në lizingun financiar, periudha e qiramarrjes është fikse dhe përcaktohet përafërsisht sa jeta ekonomike e parashikuar e pjaisjes. Këstet e qirasë janë të përcaktuara në mënyrë të tillë, që totali i pagesave gjatë periudhës së qiramarrjes të mbulojë koston e aktivit bashkë me interesat dhe fitimin e qiradhënësit. Në fund të periudhës së qiramarrjes, zakonisht qiramarrësi ka të drejtën të blejë pajisjen. Vlera e mbetur e aktivit në fund të periudhës është shumë e vogël ose e parëndësishme për qiradhënësin.
  • Lizingu Ndërkombëtar(International Lease) – Qiraja është ndërkombëtare kur si qiradhënësi ashtu edhe qiramarrësi ose njëri prej tyre nuk kanë rezidencë apo banim të përhershëm në Shqipëri. Qiraja financiare në këtë rast rregullohet nga e drejta ndërkombëtare e qirasë financiare ose, sipas rastit, nga marrëveshjet dy Paleshe, ku Republika e Shqipërisë është Palë.
  • Lizingu Operativ (Operating Lease)- Qiramarrësi lidh një kontratë për përdorim afatshkurtër të pajisjes.Qiradhënësi blen një pajisje dhe përfiton nga dhënia me qira e aktivit në përdorues të ndryshëm. Qiradhënësi mbart riskun që përbën vlera e mbetur e pajisjes si dhe riskun e vjetërimit të saj. 4) Shitja dhe lease-back- është pak a shumë si lizingu financiar, përveç faktit që qiramarrësi është pronari fillestar i aktivit. Qiramarrësi i shet pajisjen qiradhënësit dhe lidh një kontratë për të rimarrë me lease-back aktivin në këmbim të pagesave të kesteve. Qiramarrësi mund të përdorë fondet e përfituara nga shitja e pajisjes si kapital qarkullues.
  • Blerje e kushtëzuar (hire-purchase)- e cila është e ngjashme me leasing-un financiar, është një mënyrë për të financuar blerjen e aktiveve. Normalisht kjo formë përdoret për blerje të pajisjeve të vogla (psh makina qepëse apo frigoriferë). Në blerjen e kushtëzuar, transferimi i pronësisë bëhet në mënyrë graduale, pas pagesave të çdo kësti. Pas pagesës së këstit të fundit, qiramarrësi bëhet pronar i mirëfilltë i pajisjes.

4.Raiffeisen Bank

[5]Kushtet e Përgjithshme të financimit:

-Monedha në EUR dhe LEK.

-Financimi deri në 80% të vlerës së makinës ose pajisjes.

-Nuk ka limit në shumë financimi.

-Afati i financimit në EUR/LEK 12 – 60 muaj.

-Interes konkurues 8.5% në Euro, 12-13% në LEK

-Këste të barabarta që përfshijnë pjesë kapitali + interes mujor.

-Garanci është makina/aseti që blihet me siguracion full kasko ose siguracion për   makineri dhe pajisje.

-Shpenzim administrativ 1.5% të vlerës së financimit.

-Siguracion TPL.

-Procedura

Procedura për realizimin e një marrveshje Leasing është shumë e thjeshtë dhe e shpejte dhe nuk është e kondicionuar nga garanci shtesë si në rastin e kredive bankare. Ajo konsiston në hapat e mëposhtëm:

1.Ju zgjidhni objektin  për të cilin kërkoni financim, pranë prodhuesit ose shitësit të autorizuar.

2.Ju paraqisni aplikimin për financim me leasing dhe dokumentet e kërkuara për procesin e aprovimit.

3.Pas aprovimit të qerasë financiare dhe firmosjes së kontratës, ju duhet të bëni pagesën e parapagimit. si edhe shpenzimet e tjera që mund të lidhen me këtë kontratë.

4.Në momentin e marrjes në dorëzim tëautomjetit ose pajisjes ju do të firmosni protokollin e marrjes në dorëzim.

 

 Dokumente për të gjithë aplikantët:

-Oferta e Shitësit/Koncesionerit

-Kërkesa për Financim e plotësuar dhe firmosur nga aplikanti (pranë Raiffeisen Leasing)

-Dokument Identifikimi (pasaportë, letërnjoftim, ose certifikatë lindje me fotografi)

-Patentë qarkullimi (në rastin e autoveturave)

-Certifikatë familjare

-Lista e dokumenteve për individë të punësuar (rrogëtare)

 

-Vërtetim nga punëdhënësi për pagesën.

-Kontrata e punës ose libreza e punës.

-Të njëjtat dokumente edhe për bashkë-qiramarrësin (bashkë-qiramarrësit).

-Lista e dokumentave për Persona Fizik dhe Juridik (fotokopje)

 

5.Detaje në lidhje me Leasing

 

Tabela nr.1

Modeli   Berlingo fg
Periudha kohore   60 muaj
Kësti mujor   182 euro
Vlera   12.700 euro
Paradhênie #### 3.810 euro
Financim #### 8.890 euro
Komis Admin 1.50% 133 euro
Sig/TPL cc 15.700 leke
Sig/Kasko 2.50% 318 euro
Noteri   8.400 leke

 

[6]Në këtë tabelë jepet nje model i përafërt se si operohet me blerjen e një automjeti me leasing.

 

-Monedha Euro

-S’ka nevoje per kolateral, është vet mjeti.

-Financim deri 70% të vlerës se blerjes

-Kohëzgjatja e financimit 6 deri 60 muaj për autovetura të reja.

-Shpenzime administrative 1.5% të vlerës së financimit.

-Sigurimi Full-Kasko i detyrueshëm.

-Sigurimi TPL i detyrueshëm.

-Kontratë noteriale midis palëve.

-Kësti i parë 25 ditë pas nënshkrimit të kontratës dhe këstet e tjera një herë në muaj

-Mbyllje para kohe të leasingut aplikohet 2% penalitet të vlerës së mbetur.

 

Konkulzione:

Lizingu apo qeraja financiare është padyshim një nga aktivitetet dhe mardhëniet juridike që është zhvilluar me ritme të shpejta në shumicën e vendeve të botës, përfshirë ekonomitë në tranzicion, duke u bërë një nga metodat më të preferuara për financimin e investimeve bisnesore por edhe të konsumit privat e familjar. Lizingu është veçanërisht i përhapur në financimin e teknologjive të reja, makinerive e paisjeve, teknologjisë së informacionit, kompiuterave e programeve kompiuterike, automjeteve, si edhe të nevojave familjare e individuale për pasuri të patundëshme, për autovetura, paisje elektro shtëpiake, etj. Makineritë dhe pajisjet zënë rreth 55% të portofolit të tregut të lizingut dhe pjesën më të madhe të potencialeve, në financimin e mjeteve të punë.  Për herë të parë qeraja financiare në legjislacionin Shqiptar është përmendur në“Kodin Civil të Republikës së Shqipërisë” dhe më saktësisht në nenin 849 “QerajaFinanciare (Lizing)”. Programi leasing u krijua në Tetor 2003 si një bashkëpunim midis Ministrisë sëEkonomisë së Shqiperisë dhe Koorporatës Ekonomike të Europës Jugore.Ligji “Përqiranë financiare”. u miratua nga paralamenti shqiptar në Maj 2005.Ky ligj rregullon marrëdhëniet e qirasë financiare, domethënë atë marrëdhënie e cila lindnga dhënia me qira financiare e aktiveve të luajtshme e të paluajtëshme.Tregu i lizingut ka potenciale zhvillimi dhe hapësira të mëdha në vendin tonë,ndaj parashikohet që shumë shpejt të jetë po aq i fortë në treg sa edhe konkurrentëtaktualë të mëdhenj.

 

[1] Marjana Tutulani-Semini, E drejta e detyrimeve dhe kontratave (pjesa e posacme), Skanderbeg books 2006, fq70

[2] Ligji nr.9396, datë 12.5.2005 PËR QIRANË FINANCIARE

 

[3] Ligji nr.9396, datë 12.5.2005 PËR QIRANË FINANCIARE

 

[4] Marjana Tutulani-Semini, E drejta e detyrimeve dhe kontratave (pjesa e posacme), Skanderbeg books 2006, fq71

 

[5]http://www.raiffeisen-leasing.al/index.asp?idd=401

[6]Auto France – Al” sh.p.k.- Autostrada Tirane – Durres Km 6.

 

 

Share This:

Share This: